1. Stosunek do czasu Polaków czyli społeczeństwo czekające

W pierwszych miesiącach stanu wojennego, w Sali Lelewelowskiej Instytutu Historii PAN, pamiętającej jeszcze niedawne dyskusje Konwersatorium "Doświadczenie i Przyszłość" odbyło sią spotkanie z autorami serialu „Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy". Zgromadzona tłumnie publiczność z zainteresowaniem słuchała wypowiedzi reżysera, Jerzego Sztwiertni, który opowiedział o pewnym swoim przeżyciu podczas pracy nad filmem. Otóż dla niego, przedstwiciela pokolenia powojennego, ogromnym zaskoczeniem był stosunek bohaterów jego serialu do czasu, a właściwie do przyszłości. Odkryciem stał się dla niego fakt, że Polacy, rodziny polskie w XIX wieku czy na przełomie XIX i XX wieku, żyli szeroką perspektywą czasu, wybiegali myślą daleko w przyszłość. Tego typu orientacja stanowiła ogromny kontrast wobec klimatu epoki, w której jego pokolenie wychowało się i żyło, tzn. okresu powojennego, z charakterystyczną dlań dominacją teraźniejszości bez przyszłości.

Uwagi te, ze względu na szczególny moment, w jakim zostały wygłoszone, miały dodatkową dramatyczną wymowę. Myślenie w kategoriach przyszłości, jakiekolwiek planowanie wydawało się wówczas, po wprowadzeniu stanu wojennego, zajęciem całkowicie pozbawionym sensu. Bezpośrednie doświadczenie zaskakującej gwałtownej zmiany, która z dnia na dzień zmieniła otaczający świat, unieważniając wszystkie dotychczasowe plany i nadzieje, stawiało pod znakiem zapytania jakąkolwiek orientację prospektywną. Atmosferę owego czasu, atmosferę załamania nadziei, niepewności jutra i lęku wobec niejasnej przyszłości dobrze oddaje powstała w owych latach książka Janiny Wedel The Private Poland (Wedel, 1986). W wielu jej miejscach autorka pisze o „fundamentalnej niepewności wbudowanej w życie codzienne w Polsce", o „atmosferze niepewności wobec przyszłości", o ogólnym „klimacie lęku i niepewności", o „utracie ostatniej nadziei".

9