Tytułem pewnego usprawiedliwienia można dodać, że problematyka czasu rozumianego jako element kultury, świadomości społecznej, myślenia potocznego nie jest tematem łatwym - tak jak w ogóle nie są nim kategorie myśli potocznej. Ponieważ nie są one najczęściej werbalizowane, a nawet uświadamiane, ponieważ znajdują wyraz raczej w działaniu niż w słowie, wymagają szczególnych technik badawczych, odmiennych od tradycyjnie stosowanej w socjologii ankiety. Antropologia, z właściwym jej warsztatem, z jakościowymi technikami zbierania i analizy danych od dawna zajmowała się tą problematyką, gromadząc obszerną wiedzę empiryczną na temat stosunku do czasu, koncepcji czasu, dominujących orientacji i perspektyw czasu w różnych społeczeństwach, grupach, kulturach i podkulturach. Nie bez powodu, jak sądzę, problematyka dramatycznych zmian w stosunku Polaków do przyszłości w okresie stanu wojennego najpełniej pojawiła się w książce amerykańskiego antropologa, Janiny Wedel: trzeba było warsztatu i wrażliwości antropologa, by dostrzec wagę i zakres tego zjawiska.

Trzeba było również właściwego perspektywie antropologicznej „spojrzenia z zewnątrz", by dostrzec samo to zjawisko3. Kategoria czasu, jak wszystkie kategorie myśli potocznej, z racji swej „oczywistości", „zwykłości", „naturalnego" wbudowania w życie codzienne jest szczególnie trudnym i opornym przedmiotem badań, wymagającym perspektyw i narzędzi czyniących je problematycznymi. Warunek ten spełnia z jednej strony perspektywa „z zewnątrz", z drugiej zaś - sytuacje wyjątkowe, naruszające oczywistość życia codziennego i potocznego doświadczenia, oraz ukazujące w nowym świetle „zwykłe", „naturalne" jego elementy. Tak też jest z kategorią czasu, z dostrzeżeniem jej i sproblematyzowaniem. Nie bez powodu najwięcej bodaj informacji o stosunku do czasu zawierają zapisy literackie, osobiste komentarze na temat zachodzących wydarzeń i różnego rodzaju dzienniki, rejestrujące czas niezwykły. Dzienniki, z natury swej będące „opowieścią o czasie", z reguły zawierają element namysłu nad upływem czasu, nad przemijaniem, nad przeszłością i przyszłością, nad „tajemnicą czasu". W jeszcze większym stopniu dotyczy to dzienników „czasu wojny" czy „czasów internowania", a także zapisów

3 Mogłabym tu powołać się na własne doświadczenie: wyniki moich obserwacji na temat czasu w życiu codziennym społeczeństwa amerykańskiego zaskakiwały Amerykanów, którym je przedstawiałam. Zgadzając się z moimi ustaleniami, przyznawali, że nigdy nie zastanawiali się nad swoimi zachowaniami temporalnymi.

12