◀


i świadomości temporalnej, jakie obserwujemy obecnie w społeczeństwie polskim.

Nie ma chyba potrzeby, by mnożyć przykłady niesłychanej aktualności szeroko rozumianej problematyki czasu społecznego w Polsce ostatniej dekady; z punktu widzenia stosunku do czasu i jego przemian, społeczeństwo polskie lat osiemdziesiątych wydaje się być niesłychanie interesującym obiektem badań. W świetle zasygnalizowanych tu faktów rysuje się pilna konieczność uzupełnienia dokonywanych dziś przez socjologów analiz o perspektywę tempo-ralną. Takie też są cele mojej pracy.

Próbuję wykorzystać tu pewne koncepcje i propozycje badawcze z dziedziny socjologii czasu do analizy współczesnego społeczeństwa polskiego w nadziei, że ta inna perspektywa dostarczy ciekawej i ważnej wiedzy na temat naszego społeczeństwa. Zakładam również, że casus polski ukaże ogólniejsze prawidłowości przemian stosunku do czasu i świadomości temporalnej. Takie oto, które związane są z pewnym typem sytuacji: przełomowych, wyjątkowych, obfitujących w nagłe, gwałtowne, głębokie (rewolucyjne) zmiany w sferze gospodarki, polityki, życia codziennego. Te dwa punkty widzenia: z jednej strony dążenie do wyjaśniania pewnych zjawisk zachodzących w społeczeństwie polskim przy pomocy kategorii temporalnych, z drugiej zaś - dążenie do wzbogacenia problematyki chronozoficznej dzięki konkretnemu przypadkowi polskiemu - towarzyszą mi w tej książce. Chciałabym bowiem, by dotycząc problematyki polskiej, praca ta wykraczała jednak poza tak dziś uderzający w polskiej socjologii wąski polonocentryzm, fascynację domniemaną unikalnością i niepowtarzalnością polskiego „tu i teraz". Temu ma służyć przyjęta tu perspektywa.

Tematem mojej pracy są orientacje temporalne i postawy Polaków wobec czasu. Poszukiwania odniesień do czasu właściwych poszczególnym społeczeństwom, zbiorowościom i grupom mają znaczną tradycję badawczą. Za pośrednictwem bogatej literatury, przede wszystkim antropologicznej, ale także socjologicznej, historycznej czy psychologicznej możemy poznać postawy wobec czasu i orientacje temporalne właściwe społeczeństwom różnych epok i różnych typów; właściwe różnym kulturom, tradycjom narodowym czy klasom i warstwom w ramach jednego społeczeństwa globalnego, a także jednostkom, charakteryzującym się określonymi parametrami psychicznymi. Czas jako kategoria kultury jest stałym tematem wielu monografii społeczeństw pierwotnych i badań nad przekształcającymi się społeczeństwami tradycyjnymi. Bywa miarą zróżnicowania społeczeństw tradycyjnych i nowoczesnych z jednej strony, nowoczesnych i postnowoczesnych - z drugiej. Stosunek do czasu, orientacje temporalne, perspektywy czasu - pojawiają się w różnego ro-

1S


dzaju badaniach porównawczych jako narzędzie analizy zróżnicowania wzorów kultury, systemów wartości czy stylów życia. W pracy tej odwołuję się do niektórych pomysłów i propozycji zawartych w tych badaniach.

Interesuje mnie stosunek do czasu i wzory zachowań temporalnych społeczeństwa polskiego w szerszym przedziale czasu, niezależnie od osobliwości ostatniego okresu - lat osiemdziesiątych, czy przełomu 1989-1990. Szukam odpowiedzi na pytania, jakimi kategoriami czasu żyją na codzień Polacy? Który z obszarów czasu - przeszłość, teraźniejszość, przyszłość - stanowi główną Płaszczyznę odniesienia ich działań? Psychologowie twierdzą, że orientacja na jakiś obszar czasowego continuum wiąże się z zaangażowaniem w ten obszar (Nawrat, 1981). W co zaangażowani są więc dziś Polacy: w wyobrażenia i planowanie przyszłości, w życie bieżące i aktualne problemy, czy w rozpamiętywanie przeszłości? Stosunkowo sporo wiemy na temat stosunku do przeszłości i świadomości historycznej społeczeństwa polskiego; zagadnieniom tym od wielu lat poświęcano dużo uwagi. Co natomiast wiemy na temat stosunku do Przyszłości? Jaką rolę odgrywa wymiar teraźniejszości w życiu codziennym Polaków, od wielu już lat zmagających się z trudnymi warunkami długotrwałego kryzysu, zabiegających o utrzymanie dotychczasowego poziomu ży-cia? Jak ta sytuacja odbija się na wyznaczaniu planów i perspektyw życiowych?

Interesują mnie również cechy czasu społecznego Polaków: z jakich elementów jakościowych jest on zbudowany, jakie ważne elementy wyznaczają jego Przepływ, z jakiej sfery rzeczywistości pochodzą daty krytyczne. Ważne i warte uwzględnienia są takie jego cechy, jak kierunek upływu czasu, linearność lub cykliczność, jak ciągłość lub nieciągłość czasu, jak tempo i rytm czasu, wartość stabilności lub zmienności.

Czy mamy do czynienia z odmiennością perspektyw czasowych czy z ich Podobieństwem w przypadku czasu prywatnego i czasu publicznego? Czy są to cechy trwałe? Jakim przemianom ulega świadomość temporalna Polaków wraz z zasadniczymi zmianami zachodzącymi w otaczającej rzeczywistości społecznej, politycznej, gospodarczej? Jak zmieniają się cechy czasu społecznego i orientacji temporalnych w okresach stabilizacji, a jak w toku burzliwych, gwałtownych zmian, prowadzących przez nadzieje, załamania, nowe otwierające się perspektywy? Jakim zmianom orientacje te podlegały i jakim Podlegają w okresie kryzysu, w różnych jego kolejnych fazach? Jaki wpływ na nie mają różne typy sytuacji przełomowych - sytuacje klęski z jednej strony, rewolucji zwycięskiej - z drugiej? Jak zespół tych różnych czynników różnicuje i przekształca te orientacje?

W moim opracowaniu staram się uwzględnić problem ewolucji tych wzorów, pokazać elementy trwałe i zmienne, tradycje i nawyki oraz zjawiska no-

19


Creative Commons License Prawa do treści książki "Czas w życiu Polaków" posiada Elżbieta Tarkowska. Książka jest dostępna na licencji Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne 3.0 Polska.

▶