◀


Z orientacją prezentystyczną, pozbawioną perspektywy przyszłości związana jest wartość natychmiastowości. Stąd efektem tej orientacji jest pewna niecierpliwość, oczekwanie natychmiastowych skutków, a więc podatność na rozwiązania magiczne, skłonność do wiary w cuda. W myśleniu o przyszłości występują elementy utopijne, stosuje się czas magiczny i kalendarz magiczny. Przejawia się to w wierze w daty i w wydarzenia, które - same przez się - niejako automatycznie, przyniosę upragnioną zmianę na lepsze. Magiczny i mityczny charakter czasu dobrze wyraża język publicystyki, określający przeszłość, teraźniejszość i przyszłość w kategoriach języka kalendarza religijnego. Tak więc lata osiemdziesiąte to Adwent (określenie Ernesta Brylla na łamach „Tygodnika Solidarność"), a przełom 1989-90 roku to Wielki Post, przed czekającym Polaków świętem. Autor tej ostatniej metafory dodaje, że „magiczna wiara w nadejście święta może się okazać niewystarczająca" (Pacewicz, 1990). Aktywność na rzecz przyszłości nie mieści się w ramach perspektywy wyznaczonej czasem magicznym i religijnym.

Również i stosunek do przeszłości jest wyrazem stosowania czasu jakościowego, nieciągłego, niekiedy cyklicznego, bogatego w elementy magiczne, mityczne i religijne. Przypadek Polski może być dobrym, jak sądzę, potwierdzeniem ogólniejszej tezy, że sytuacje historycznej nieciągłości, postrzegane i odczuwane jako przełomowe, przejściowe, jako koniec lub początek epoki, skłaniają tak jednostki, jak i całe zbiorowości do spoglądania w przeszłość, do szukania w przeszłości swej zachwianej tożsamości (Davis, 1979: 49). Nowoczesne dzieje Polski charakteryzuje trwałość czynnika nietrwałości, jeśli tak można się wyrazić. Jak napisał Tadeusz Łepkowski w pięknych szkicach Uparte trwanie polskości, w najnowszych dziejach Polski dominuje czynnik rewolucyjny, przerywający ciągłość: „coraz więcej zmian, coraz mniej trwania" (Łepkowski, 1989: 58). Tu zapewnie kryje się źródło tak charakterystycznej dla społeczeństwa polskiego fascynacji przeszłością, która zawsze odgrywała ważną rolę w kulturze polskiej. „W Polsce wszystko ma wymiar historyczny" (Walicki, 1990: 21). Nieustanną obecność przeszłości widać wyraźnie w życiu codziennym Polaków, co znów dobrze oddaje książka Janiny Wedel, wydobywająca i podkreślająca różne „oczywiste" zjawiska polskiej rzeczywistości. U schyłku lat osiemdziesiątych ta rola jeszcze wzrosła; przeszłość staje się niekiedy wyłączną miarą działań, tak w sferze publicznej, jak i prywatnej. Można wręcz mówić o obsesji przeszłości, o bezustannej intensywnej mitologizacji pewnych jej fragmentów. Wszelako jest to przeszłość szczególnego rodzaju. Charakterystyczną cechą orientacji retrospektywnej Polaków jest operowanie czasem mitycznym. Jak to uogólnił Marcin Król, znaczna część polskiego społeczeństwa żyje poza historią, poza tradycją, poza ciągłością - w czasie mitycz-

16


nym (Król, 1991). Natomiast czas historyczny jest czasem bardzo krótkim, co warto podkreślić. Przypadek Polski bowiem może być dobrym potwierdzeniem innej z kolei tezy z zakresu socjologii czasu, tej mianowicie, że sytuacje wielkich i gwałtownych zmian i przełomów skracają perspektywę czasu unieważniając niejako zarówno odległą przeszłość, jak i przyszłość (Luhmann, 1982: 276). Przywoływana dziś przeszłość, a także przyszłość nie sięgają daleko w głąb horyzontu czasowego.

Przedstawiając najogólniej i najbardziej skrótowo czas społeczny charakteryzujący polską współczesność należałoby podkreślić trzy jego elementy: (1) dominacja orientacji prezentystycznej przy bardzo zredukowanym horyzoncie czasowym, tak w kierunku przeszłości, jak i przyszłości; (2) krótkiej Perspektywie przyszłości towarzyszy stosowanie czasu magicznego, kalendarza magicznego, mechanizmów magicznych; (3) krótkiej perspektywie przeszłości towarzyszy występowanie czasu mitycznego, intensywność procesów mitologizacyjnych, dokonywanych na wydarzeniach z przeszłości.

Tak więc świadomość społeczna okresu wielkich i głębokich zmian, zmian

o charakterze systemowym ma wiele znamiennych odniesień do czasu; charakteryzuje ją szczególny typ czasu społecznego. Można by z kolei zapytać, w jakiej mierze zjawiska, które obserwujemy obecnie w Polsce, są wyrazem sytuacji specyficznej dla epoki przełomowej, dla okresu długotrwałego kryzysu

i głębokich zmian we wszystkich sferach życia społecznego, w jakiej zaś są efektem wpływu innych czynników. Takich na przykład, jak dziedzictwo ostatniego półwiecza, dziedzictwo socjalizmu realnego i oddziaływanie uwarunkowań systemowych jakimi są nieciągłość życia codziennego, brak poczucia wpływu na bieg wydarzeń, rola rzeczywistości niekontrolowanej. Należałoby też wyodrębnić trzecią (obok sytuacji przełomowej oraz dziedzictwa socjalizmu realnego) grupę czynników, a mianowicie specyficzne dziedzictwo kulturowe, zwłaszcza trawałość pewnych elementów tradycyjnej kultury chłopskiej z właściwą jej ludową, obrzędową religijnością. Warto wreszcie wskazać na rolę i wpływ pewnych szerszych, uniwersalnych procesów cywilizacyjnych, które znajdują na gruncie polskim szczególną realizację. Mam na myśli pewne zjawiska charakterystyczne dla kultury współczesnej, takie np. jak upadek idei postępu, zastąpionej ideą ciągłej, nieustannej zmiany (Giddens, 1987, 1990), zastąpienie historii pojmowanej linearnie przez jedną wielką, bezkształtną teraźniejszość. Tendencje te są widoczne również w zjawiskach obserwowanych obecnie w Polsce.

Cały ten kompleks zjawisk, oddziałujących w różnym stopniu i zakresie, przyczynił się do ukształtowania tej szczególnej postaci czasu społecznego

17


Creative Commons License Prawa do treści książki "Czas w życiu Polaków" posiada Elżbieta Tarkowska. Książka jest dostępna na licencji Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne 3.0 Polska.

▶