Wspomniana na wstępie wypowiedź reżysera Jerzego Sztwiertni na temat drastycznych różnic w stosunku do przyszłości Polaków żyjących dawniej i współcześnie uświadomiła mi, jak niewiele wiemy w ogóle na temat stosunku do czasu Polaków i zmian zachodzących w tych nastawieniach. Nie jest to temat, który by przyciągał uwagę badaczy współczesnej polskiej rzeczywistości społecznej, zajętych przede wszystkim politycznym i ekonomicznym wymiarem zachodzących zmian. Zajmując się różnymi aspektami życia społeczeństwa dotkniętego kryzysem, społeczeństwa przechodzącego głębokie przeobrażenia, jakby nie zauważyli, że kryzys dotyczy również kwestii czasu, a zmiany zachodzące w dziedzinie polityki czy gospodarki w szczególny sposób odbijają się w sferze zjawisk związanych ze świadomością temporalną. Są one częścią „mentalności kryzysowej", jeśli tak można powiedzieć.

Ważnym wątkiem zainteresowań socjologów polskich od ponad dziesięciu już lat jest charakterystyczne dla współczesnego społeczeństwa polskiego zawężenie przestrzeni społecznej do sfery prywatnej, do świata stosunków nieformalnych, do ram rodziny, domu i życia codziennego. Natomiast towarzyszące temu kompleksowi zjawisk równie charakterystyczne zawężenie czasu społecznego do ram teraźniejszości (ewentualnie poszerzanej w przeszłość), z ograniczeniem perspektywy przyszłości nie stało się odrębnym i nie mniej ważnym przedmiotem badań, jest rzadko dostrzegane lub wręcz pomijane. Wydaje się to niezrozumiałe: są to przecież dwa aspekty tego samego kompleksu zjawisk, dwie postaci procesu dezintegracji społecznej, wyrażającej się zarówno przestrzennie, jak i czasowo.

Niedostrzeganie tego aspektu zachodzących zmian zapewne jest związane z niedostrzeganiem socjologicznej problematyki czasu przez socjologów polskich; wskazywałam na to w innym miejscu (Tarkowska, 1986, 1987)2. Prace uwzględniające tę problematykę są nieliczne, w żadnym stopniu nie oddające żywości toczonych dyskusji i wielości propozycji badawczych, pojawiających się na masową skalę w humanistyce światowej w ostatnich latach. Możliwości badawcze związane z socjologiczną problematyką czasu wydają się u nas ciągle niedoceniane.

Jedną z przyczyn pomijania interesującej nas problematyki jest, być może, odwrócenie się współczesnej polskiej socjologi od antropologii; również wska-

2 Aktualnym przykładem tego stanu rzeczy może być opublikowany ostatnio podręcznik socjologii, w którym można znaleźć rozdział pt. Człowiek i przestrzeń, próżno natomiast szukać analogicznego opracowania na temat czasu (Krawczyk, Morawski 1991).

11