Odrębność czasu społecznego i świadomości temporalnej społeczeństwa polskiego to jedynie część interesującego mnie tematu. Warto również na tę problematykę spojrzeć niejako od wewnątrz, próbując poszukiwać typów orientacji temporalnych, jakie można wyodrębnić w ramach całego społeczeństwa. Jakimi kategoriami żyją różne jego segmenty, warstwy, odłamy? Czy są to różnice znaczne, czy stają się podstawą więzi społecznych? W literaturze socjologicznej na temat czasu wskazuje się na ważne funkcje integracyjne czasu społecznego z jednej strony, z drugiej zaś na jego funkcje wyodrębniające, dzielące (Zerubavel, 1981). Pytanie dotyczące tych funkcji sformułował jako jedno z zasadniczych pytań antropolog czasu, Edward Hall: „Jak ludzie się łączą i dzielą za pomocą niewidzialnych nici rytmu i ukrytych murów czasu" (Hall, 1983:3). Jak stosunek do czasu, odmienny rytm czasu, odmienne orientacje temporalne dzielą Polaków, zarówno w wymiarze mikro-społecznym, jak i w makro-perspektywie?

Bronisław Geremek napisał przed laty na marginesie książki poświęconej średniowiecznym koncepcjom czasu, że „Rytm życia i stukturę czasu można [...] traktować jako swoisty sejsmograf przemian w strukturach i układach społecznych" (Geremek, 1973). Co dziś w Polsce pokazuje ten sejsmograf?

W różnym stopniu udało mi się w tej pracy odpowiedzieć na przedstawione wyżej pytania; składają się one raczej na program, wymagający przyszłych badań.

Jedną z przyczyn luk i braków w zarysowanym obrazie jest niedostatek materiałów empirycznych. Niewiele jest bowiem badań bezpośrednio związanych z interesującą mnie problematyką. W temporalnej charakterystyce społeczeństwa polskiego odwołuję się do badań, których autorzy ani sobie, ani też badanym nie zadawali pytań o stosunek do czasu w życiu codziennym czy o wyzna-

20