Wspomniałam o „mieszanych" orientacjach (nie rozwijając tego wątku) jedynie po to, by zwrócić uwagę na problem c i ą g ł o ś c i lub n i e c i ą g ł o ś c i czasu, jako na bardzo istotny element stosunku jednostek czy zbiorowości do czasu. Waga ciągłości czasu z psychologicznego punktu widzenia polega na warunkowaniu aktywnego stosunku do rzeczywistości; z nieciągłością czasu natomiast związane są różne postawy eskapistyczne. Tak jest w przypadku orientacji skoncentrowanych na jednym tylko obszarze czasu: wyrażają one ideę czasu całkowicie nieciągłego. Dominacja przeszłości lub przyszłości miewa w nich często charakter wycofania z teraźniejszości; są ważne jako przeciwstawienie teraźniejszości. Tę nieciągłość czasu może najostrzej widać w przypadku złożonej orientacji retrospektywno-prospektywnej, którą można interpretować jako zmienne sposoby negacji teraźniejszości, zmienne postaci nastawień eskapistycznych, a więc jako wyraz „nieteraźniejszości" - by odwołać się do terminu Gombrowiczowskiego (Gombrowicz, 1988:86).

Tego rodzaju narzędzia pojęciowe - typologie orientacj i temporalnych - słu-żą do charakterystyki jednostek, ale także bywają przydatne do opisu zbiorowości, typów kultury, ruchów społecznych. Bogata literatura socjologiczna i antropologiczna ukazuje, jak to całe społeczeństwa, kultury, klasy i grupy społeczne różnią się pod względem orientacji temporalnych i struktury świadomości czasowej. Różnice te są jednocześnie wyrazem różnic pod wieloma innymi istotnymi względami. Myślę, że z pożytkiem można odnieść tę aparaturę do analizy współczesnego społeczeństwa polskiego.