bardzo niewygodne, gdyż, w odróżnieniu od dzisiejszych naszych odczuć w tej mierze, to wcale nie płaszczyzna geograficzna, ani obserwacje z zakresu etnografii stanowiły najważniejszą dziedzinę, gdzie sarmaci szukali zetknięcia z „obcością". Wszystko natomiast wskazuje na to, że płaszczyzną tą była historia - możliwość „wejścia" w dzieje wielkich mocarstw, podążanie szlakami wędrówek ludów, „dziedziczenie" po wielkich dynastiach, możliwie tych najbardziej starożytnych. Z drugiej strony wahałbym się go nazwać po prostu „historycznym", gdyż sarmaci rzeczywiście pokonywali nieraz olbrzymie odległości geograficzne (rzadziej czynili to siłą tylko swojej wyobraźni), aby odnaleźć owe wejścia do labiryntu wielkiej historii. Przeżycie egzotyzmu wiązało się więc nierozerwalnie również z przemieszczaniem w przestrzeni i było pochodnym ich spontanicznej ciekawości świata. Nie faworyzowano pod tym względem jakiś określonych krain. To iż w niniejszej pracy dominować będzie zdecydowanie egzotyka orientu tureckiego jest wynikiem konkretnej sytuacji geopolitycznej, a nie zamknięciem się na inne możliwości wyboru. A że one istniały - świadczy chociażby o tym opis stepów pomiędzy Morzem Azowskim i Kaspijskim w relacji Andrzeja Taranowskiego. Do owego przekonania, iż kulturowej „obcości" z równym powodzeniem można szukać na Północy, jak na Wschodzie czy Południu, przyczynił się niewątpliwie wpływ tradycji antycznej, stanowiącej niekwestionowany autorytet w całej dobie staropolskiej. Szczególnie ważna tu była literatura rzymska, w której obok na przykład egzotyki pustyni libijskiej {Pharsalia Lukana), tak wyraziście, może nawet wbrew realiom klimatycznym, zaistniała wersja egzotyzmu mroźnej Północy. Zawdzięczamy to Owidiuszowi i jego Tristiom. Zesłany przez Oktawiana Augusta w 8 roku n.e. u szczytu sławy do Tomi (Konstanca nad Morzem Czarnym) - dziś nie wiemy już dokładnie właściwie za co, próbujemy snuć co najwyżej różne domysły - pomimo głębokiego rozgoryczenia i poczucia klęski życiowej, on, człowiek Południa, potrafił jak nikt inny otworzyć się na „obce" sobie, surowe piękno egzotyki Północy, świata Scytów i Getów. Wspaniałe, o olbrzymim ładunku liryzmu obrazy wiecznych (nie topniejących jakoby nawet w lecie) skrzących w słońcu śnieżnych zasp, lodowych mostów po których „woły sarmackie wózek barbarzyński wloką", wygląd mieszkańców szczelnie zawiniętych w futra i szuby, którym sople wiszą z włosów i „szmelcowne od szronu połyskują brody" - a także wyznanie poety, iż widział dziw: jeszcze żywe, zrośnięte z lodem ryby {Żal X ks. III), ale także i wiosny „wybuchającej" nagle w tamtych stronach z niezwykłą siłą {Żal XII ks. III), obserwacje natury etnograficznej, dotyczące życia materialnego i obyczajów Getów {Żal VII ks. V) - to wszystko owego „otwarcia" dowodzi wyraziście i przekonująco. Jak się wydaje również kultura staropolska pomna była owej daleko posuniętej elastyczności i względności w lokowaniu geograficznym obszarów przeżycia egzotyzmu. Ów szeroki „horyzont" staro-