Otwórz Książkę - Egzotyzm w literaturze staropolskiej : wybrane problemy

niejszego architekta austriackiego późnego baroku jest szczególny. Fischer von Erlach reprezentuje już bowiem fazę poszukiwań twórczych właściwą pierwszej połowie XVIII wieku. Jego dzieło Entwurf einer historischen Architektur ukazało się drukiem w 1721 roku. Rzeczywiście prowadził on studia nad budowlami żydowskimi, egipskimi, syryjskimi, perskimi, starogreckimi, także tureckimi, chińskimi, indyjskimi, a nawet syjamskimi. Powszechnie też bywa uważany za pioniera swoistego, osiemnastowiecznego „eklektyzmu" i historyzmu, polegającego na łączeniu rozmaitych stylów architektonicznych razem - czego wiedeński kościół św. Karola Boromeusza jest właśnie doskonałym przykładem.

Nieco inaczej jest w przypadku włoskich architektów, zarówno wczesnego baroku (Maderna) jak i dojrzałego (Borromini). Tutaj nie dysponujemy danymi, które uprawomocniłyby przypuszczenie, iż w sposób świadomy wzorowali się na konkretnych obiektach z Syrii czy Jordanii - chociaż takiej ewentualności wykluczyć całkowicie nie można. W grę wchodzić mogły poza tym różnego rodzaju wpływy pośrednie, których prześledzić po prostu nie sposób. Ale nawet gdy i z tego zrezygnujemy to i tak uzupełnienie barokowego „rodowodu" o ów rozdział wschodni wydaje się cenne i pożyteczne. Wszystko bowiem wskazuje na to, iż to właśnie owa „azjańska", chciałoby się powiedzieć, interpretacja wzorców sztuki Cesarstwa Rzymskiego, jaka dokonała się w odległych prowincjach imperium i jaka była wynikiem zetknięcia się świata klasycznego z odmienną kulturą i mentalnością ludów Bliskiego Wschodu, że ona to właśnie najbliższa jest wysiłkom artystów baroku, których temperament, gusty, „niespokojny" światopogląd wreszcie, dynamizowały i przekształcały tradycję antyczną- gdyż, przy uznaniu jej za wciąż obowiązującą, były w gruncie rzeczy wobec niej odmienne. Zarówno w przypadku anonimowych twórców skalnych grobowców z Petry, jak i ludzi takich jak Borromini czy Maderna, było to jakby „szamotanie się" w ciasnym gorsecie uznanych antycznych wzorców, „szamotanie" twórcze i niespokojne, łakomym okiem zerkające na antyklasyczną potrzebę bogactwa, dziwaczności, sugestywnej malowniczości. Nic dziwnego, że w jednym jak i w drugim przypadku dało to w efekcie operowanie spiętrzonymi, stłoczonymi masami murów i porządków architektonicznych, pobudzające wyobraźnię efekty światłocieniowe, zagadkowe przenikanie się wklęsłości i wypukłości, profuzję detalu architektonicznego, celowo dążącą do wrażenia przeładowania. Barok europejski był bowiem w swojej najgłębszej istocie również „azjański", jeżeli przez to rozumieć będziemy protest przeciw jałowej nudzie i poprawności klasycznych wzorców. Mit orientu natomiast, jego kulturowo przyjęta i akceptowana wizja, mająca swe źródła zarówno u rzymskich kosmografów jak nade wszystko w tradycji biblijnej, dawała nadzieję poszukiwanej „nieregularności", całkowicie nieskromnego bogactwa i przeładowania, sensualnej witalności, a przede wszystkim kuszącej nowo-