Nawet stosunkowo umiarkowany Gianlorenzo Bernini ponad doskonałość klasycznego piękna przedłożył teorię afektów, wywiedzioną ze swoiście przez siebie zinterpretowanej Retoryki Arystotelesa, co w efekcie prowadziło do świadomej deformacji proporcji ciała ludzkiego i posługiwania się na szeroką skalę efektami iluzjonistycznymi. Według Giulia Carla Argana, barokowa interpretacja Retoryki Stagiryty jest kluczem do zrozumienia wysiłków artystycznych wielu architektów, malarzy czy rzeźbiarzy tego okresu i przypadek Berniniego nie jest bynajmniej odosobniony.10 Nic więc dziwnego, że nazwę epoki zwykliśmy wyprowadzać od „barroco" - portugalskiej nazwy perły o nieregularnych kształtach czy też być może od łacińskiego określenia niepoprawnego sylogizmu. I w jednym i w drugim przypadku kojarzy się to z nieregularnościąi dziwacznością co ma wymiar, jak widzimy, bynajmniej nie tylko symboliczny. Najbardziej jednak typowe są dla estetyki XVII wieku postulaty głoszące potrzebę nowości, szukania wciąż nowych rodzajów piękna, dążność do zmiany zastałych gustów, porzucenia schematów na rzecz daleko posuniętej indywidualnej elastyczności. Pojawiają się głównie we Francji i Anglii - Włochy pomału tracą swe znaczenie jako ojczyzna awangardowych tendencji. Pierre Nicole, wykładowca literatury i filozofii w jansenistycz-nym Port-Royal, człowiek wychowany w tradycji klasycznej, musiał zakładać, że piękno polega na harmonii. Znał jednak naturę człowieka, a ta przecież dąży do ciągłej zmiany. Potrzebujemy zatem nie tylko harmonii, ale także, dla odmiany, odpowiednio dawkowanego fałszu, zgrzytu. Ową znajomość ludzkiej psychiki posiedli według niego wytrawni kompozytorzy, odpowiednio posługujący się dysonansem:

„Siła naszego umysłu sprzeciwia się zbyt długiej bezczynności, a nasza słabość nie pozwala, by był ciągle w napięciu. Stąd pochodzi, że ta sama rzecz nie może się zawsze podobać. Stąd pochodzi, że w muzyce ucha naszego nie zadowala miara zbyt doskonała i przeto muzycy wprowadzili tony fałszywe, które nazywają dysonansami."11

W tym samym czasie, w połowie wieku, Thomas Hobbes, reprezentant kierunku mechanistycznego w ówczesnej myśli filozoficznej, na płaszczyźnie estetyki widział potrzebę daleko posuniętej emocjonalnosci. To namiętność, wyobraźnia, a nie umysł, jak chciał tego Nicole, są najważniejsze w naszym przeżywaniu sztuki. Ale i one, co ciekawe, również mają za zadanie, silą swej kreatywności, zaspokajać naszą potrzebę nowości. Bo to my sami każdorazowo ustanawiamy co jest

10 Por. G. C. Argan, L 'Europę des capitales 1600-1700, Lausanne 1964, szczególnie rozdziały: Imagination et illusion, Rhetoriąue et classicisme, Rhetoriąue et architecture.

11 W. Tatarkiewicz, op. cit., s. 348.

12 Por. tamże , s. 344.