mówiących po polsku, za szlachtę czynszową. 20 stycznia 1816 roku Senat nakazał zarządcom wszystkich guberni zachodnich, aby w ramach VII spisu dokonali dokładnej rejestracji szlachty czynszowej sprawdzając przy tym prawdziwość jej szlachectwa, co miało służyć wykluczeniu osób uzurpujących sobie prawa szlacheckie20. Senat akceptował status szlachty zarejestrowanej w piątej rewizji, uznając ją za „starą szlachtę obowiązaną udowodnić szlachectwo". Skrupulatnie wyliczani w podaniach lustracyjnych z 1795 roku ekonomowie, kucharze, szafarze, niańki, pokojowe i „bawiący się rolnictwem" mogli na razie czuć się bezpieczni21. Szlachtę, która nie figurowała w rejestrach piątej rewizji, uratować od włączenia do ludności opodatkowanej mogły jedynie niepodważalne dowody „szlacheckiej rodowitości".Podaniom lustracyjnym z 1816 roku „familii tytułujących siebie szlacheckiego pochodzenia, które w spisach 1795 roku nigdzie nie były zapisane" towarzyszą pliki dokumentów, „według których gruntuje się ich szlachectwo"22. Znajdujemy wśród nich ekstrakty z dekretów szlachectwa wydanych przez deputacje, kopie akt wywodowych, oświadczenia godnych zaufania obywateli o szlachectwie osoby, kopie akt własnościowych, zdarzają się nawet oryginalne dokumenty z XVII wieku. Przynosili je do komisji nie tylko właściciele dziedzicznego „majątku"; składały je osoby będące „w usługach": ogrodnicy, lokaje, parobcy, kredensarze itd., a nawet „chodzący o żebrzącym chlebie". Poza wyjątkami wszyscy podpisywali się krzyżykami.
Zebrane i opracowane przez komisje spisowe dane miały dostarczyć petersburskim politykom, pracującym nad nową organizacją szlachty czynszowej, aktualnych informacji o tej grupie ludności.
Według, powołującego się na akta Komitetu Zachodniego, radzieckiego historyka Nieupokojewa we wszystkich guberniach zachodnich zgłosiło się do komisji 95011 osób podających się za szlachtę czynszową, z których 33 958 nie miało odpowiednich dokumentów23. Nie wiemy, w których guberniach wykryto najwięcej „fałszywej szlachty" i czy rzeczywiście były to osoby pochodzenia plebejskiego. Warunki spisu stwarzały poważną barierę nie tylko przed uzurpatorami. Nie wiemy czy i kiedy przyłączono tę szlachtę do stanów opodatkowanych. Na przykład izba skarbowa w Grodnie jeszcze w 1826 roku informowała Ministerstwo Finansów o wykryciu na terenie guberni grodzieńskiej w wyniku VII (1816 r.) rewizji osiemdziesięciu dwóch uzurpatorów24.
Tak niepokojąca władze, rosnąca liczba czynszowej szlachty była raczej wynikiem ujawnienia w statystykach szlachty, która w 1795 roku nie została
20 PSZ-I, t. 33, nr 26108. W guberniach południowo-zachodnich spis taki miał po raz pierwszy miejsce już podczas VI rewizji w 1811 roku. Zob. PSZ-I, t. 33, nr 27014.
21 Zob. podania lustracyjne — LVIA w Wilnie, f. 515, op. 15, d. 110.
22 LVIA w Wilnie, f. 515, op. 15, d. 440, 445, 446 (na przykład ,,rewizskaja skazka czynszowych dworian powiatu wilejskiego").
23 W.I. Nieupokojew, op.cit., s. 6.
24 PSZ-II, t. 1, nr 397.
16
Prawa do treści książki "Deklasacja drobnej szlachty na Litwie i Białorusi w XIX wieku" posiada Jolanta Sikorska-Kulesza. Książka jest dostępna na licencji Książka ma pełne prawa zastrzeżone i można ją wykorzystywać wyłącznie na zasadzie dozwolonego użytku..