Polityka caratu wobec drobnej szlachty przed powstaniem listopadowym

Przeprowadzona w 1795 roku piąta z kolei tzw. rewizja (spis ludności osobiście opodatkowanej i zobowiązanej do służby wojskowej) objęła także dawne ziemie Rzeczypospolitej zajęte przez Rosję w wyniku rozbiorów. Zmierzając do zebrania jak najpełniejszych danych o mieszkańcach swych nowych nabytków „dla powszechnego rzeczy urządzenia i wprowadzenia porządku", władze zarządziły również spisanie szlachty, z założenia nie podlegającej spisowi, jako wolnej od podatku pogłównego1. Zgodnie z ustaloną procedurą drobna szlachta składała tzw. podania lustracyjne (riewizskije skazki)2 przed tymi samymi komisjami, które przyjmowały od właścicieli dóbr lub zarządców podania lustracyjne poddanych, natomiast rejestrację szlachty ziemiańskiej powierzono marszałkom.

Według danych spisu, w końcu XVIII wieku na ziemiach zabranych zamieszkiwało około pół miliona drobnej szlachty (250 970 mężczyzn), z tego blisko połowa (115 640) w guberniach litewskich i białoruskich3. Z powodu niskiego poziomu ewidencji i uchybień towarzyszących akcji spisowej w guberniach zachodnich, podane wyniki mogą znacznie odbiegać od rzeczywistej liczby szlachty. Z braku bardziej wiarygodnych danych muszą one jednak stanowić punkt odniesienia do śledzenia przemian struktury i liczebności szlachty za rosyjskiego panowania. Z punktu widzenia źródeł carskiej polityki szlacheckiej na ziemiach zabranych, istotne wydaje się ujawnienie w wyniku spisu, bardzo

1 „Uniwersał o spisaniu ludności w prowincjach Wielkiego Księstwa Litewskiego do rządu rosyjskiego należących", „Gazeta Warszawska", 1795, nr 97; I. Żytkowicz, Rządy Repnina na Litwie w latach 1794-1797, Wilno 1938, s. 391-396.

2 Termin w tłumaczeniu „Uniwersału" (zob. przyp. 1), w źródłach w języku polskim występują też nazwy — „rewizyjne wiadomości" lub „skazki".

3 W.M. Kabuzan, S.M. Troickij, Izmienienija w czislennosti, udielnom wiesie i rozmiesz czenii dworianstwa w Rossii w 1782-1858 gg., „Istorija SSSR" 1971, t. XV, nr 4, s. 164-165. Ocena źródła, literatura przedmiotu oraz próba korekty danych zob. J. Sikorska-Kulesza, op. cit. s. 14-24.