Poczynając od V rewizji aż do 1831 roku w rosyjskich urzędowych statystykach figurują trzy kategorie drobnej szlachty: „na służbie prywatnej", „siedząca na czynszu" oraz „okoliczna, osiadła na własnych gruntach". Ostatnia z nazw pochodzi od okolicy — typu osady, w której mieszkało kilka, czy nawet kilkadziesiąt rodzin szlacheckich8. Używano również innych określeń, najczęściej zawierających element wartościujący, tworzonych na przykład od charakterystycznych cech posiadłości drobnoszlacheckiej (szlachta zagrodowa, zagonowa, lindowa) lub specyficznych elementów ubioru (szlachta chodaczkowa, bosa, łykowa, szaraczkowa, siermiężna).

Znacznie liczniejszą grupą od szlachty okolicznej była szlachta „nieruchomego majątku nie mająca", utrzymująca się z uprawy wynajętych, w zamian za opłatę czynszu, działek ziemi (stąd szlachta czynszowa) lub z wykonywania różnych zajęć pozarolniczych, najczęściej w domu lub majątku obywatela (szlachta służebna, dworska). Podział na szlachtę okoliczną, czynszową i służebną oddaje najbardziej podstawowe różnice położenia wewnątrz warstwy drobnoszlacheckiej, która w rzeczywistości była znacznie bardziej różnorodna pod względem zamożności (także w ramach każdej z kategorii), wykonywanych zajęć, będących źródłem utrzymania, a nawet stopnia ochrony prawnej (np. zależność tzw. szlachty lennej od jurysdykcji magnackiej).

Większość owej uboższej części nobilitas, w tym prawie cała szlachta czynszowa znalazła się po rozbiorach w granicach Rosji, co — jak już wspomniano — w istotny sposób zmieniło strukturę stanu uprzywilejowanego w państwie rosyjskim, nie znającym wcześniej tak wielkiej liczby herbowych rolników i sług.

Rosjanie początkowo nie potrafili rozeznać się w niuansach położenia różnych grup drobnej szlachty i zbliżonej do niej wolnej ludności wiejskiej. Zrazu uznali szlachectwo nie tylko — najsilniej wśród herbowych rolników spaupery-zowanej — szlachty czynszowej („w pełnej mierze i bez żadnego wyjątku cieszy się ona wszystkimi tymi prawami, wolnościami i przywilejami, z których dawni poddani Rosji korzystają")9, ale i tzw. bojarów. W skierowanym do Katarzyny II piśmie Senat wyjaśniał, że „co do szlachty i bojarów, którzy zawsze byli tym samym co dworianie, to z nich bezrolna szlachta, dla pozyskania dla siebie utrzymania, najmuje od innych swoich współbraci zbędne ziemie według kontraktów i płaci nie od osoby, a od ziemi lub za domy też przez nich wynajmowane; o przywilejach i równości mówi się m.in. w konstytucjach różnych lat i dlatego za siłą tych konstytucji szlachta i bojarzy nie powinni podlegać żadnej zmianie ich przywilejów"10.

8 Na temat XIX-wiecznej terminologii używanej na oznaczenie różnych grup drobnej szlachty zob. H. Chamerska, op.cit., s. 8-12.

9 PSZ-I, t. 19, nr 13850.

10 Cyt. za N.K. Imiertinskij, Dworianstwo wołynskoj gubiernii, „Żurnał Ministierstwa Narodnogo Proswieszczenija" 1893, s. 351.

12