◀


dużego udziału szlachty tych ziem w obrębie całego stanu uprzywilejowanego Cesarstwa (66,2%) oraz jej daleko posuniętego rozwarstwienia (wielka liczba szlachty nie posiadającej majątku nieruchomego).

Źródła, którymi dysponujemy dostarczają fragmentarycznych wiadomości o strukturze kresowej szlachty w końcu XVIII wieku i początku XIX. „Sumariusz generalny dymów Wielkiego Księstwa Litewskiego" z 1790 roku odnotowuje jedynie właścicieli ziemi, natomiast najwcześniejsze, pochodzące z 1816 roku (VII rewizja) dane o liczbie wszystkich członków stanu odnoszą się wyłącznie do guberni mińskiej*. Z „Sumariusza" wynika, że w pozostałej w Rzeczypospolitej po pierwszym rozbiorze części Wielkiego Księstwa Litewskiego 60%, a w powiatach lidzkim, pińskim, grodzieńskim, kowieńskim i szawelskim od 72% do 77% szlacheckich właścicieli ziemi nie posiadało w 1790 roku ani jednego poddanego.

Z kolei w guberni mińskiej w pierwszym dwudziestoleciu XIX wieku na dziesięciu szlachciców średnio dziewięciu nie miało poddanych lub w ogóle nie posiadało ziemi. Drobna szlachta stanowiła około lub powyżej dziewięćdziesięciu procent stanu w powiatach słuckim i borysowskim oraz pińskim, ihumeńskim i mińskim.

Struktura szlachty w powiatach i guberniach Litwy i Białorusi była tak zróżnicowana, że nie sposób podanych wyżej proporcji odnieść do całego terytorium. Można co najwyżej przyjąć ostrożne założenie, że drobna szlachta bez poddanych obejmowała przynajmniej 3/4 stanu uprzywilejowanego.

Drobna szlachta na dawnych kresach wschodnich Rzeczypospolitej wywodziła się z miejscowych bojarów, uszlachconych chłopów oraz przybyszów z Korony5. O jej rozmieszczeniu w XIX wieku zadecydowały wielowiekowe procesy kolonizacyjne. Na terenach zagrożonych ekspansją Krzyżaków, książęta litewscy nadawali bojarom żmudzkim i litewskim małe beneficja lub zwalniali z obowiązków poddańczych całe wsie chłopskie, kreując w ten sposób szlachtę rycerską. Stąd tak liczne wsie drobnoszlacheckie na Żmudzi, stanowiącej obok

4 Sumariusz generalny dymów Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1790 roku, odpis w zbiorach Zakładu Historii Narodów ZSRR w Instytucie Historycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Za jego udostępnienie autorka dziękuje prof. Jerzemu Ochmańskiemu; Z. Z i e 1 e n s k i j, Matierialy dla gieografii i statistiki Rossii. Minskaja gubiernija, S. Pietierburg 1864, t. I, s. 541.

5 Zob. J. Ochmański, Szlachta żmudzka w XVII w. (w:) Tenże: Dawna Litwa. Studia historyczne, Olsztyn 1986, s. 205; H. Łowmiański, Rys historyczny województwa nowogródzkiego w dzisiejszych jego granicach (do roku 1795), Wilno 1935, s. 42-43, 37; G . Błaszczyk, Żmudź w XVII i XVIII wieku. Zaludnienie i struktura społeczna, Poznań 1985, s. 52-55; Z. Gloger, Kilka wiadomości o szlachcie zagonowej mazowieckiej i podlaskiej, „Niwa" 1878, nr 14, s. 286-290; B . Ortyk, Szlachta okoliczna w powiecie lidzkim, „Tygodnik Ilustrowany", 1876, nr 7, s. 109; J. Wiśniewski, Rozwój osadnictwa na pograniczu polsko-rusko-litewskim od końca XIV do połowy XVIII wieku, „Acta Baltico-Slavica" 1964, t.I, s. 115-188; R. H oroszkiewicz, W poleskich zaściankach szlacheckich, „Ziemia" 1935, s. 126-128; Z. Gloger, Dawna ziemia bielska i jej cząstkowa szlachta, „Biblioteka Warszawska" 1873, t.III, s. 246.

10


Mazowsza i Podlasia główną krainę osadnictwa drobnoszlacheckiego, w północnej części powiatu lidzkiego osłaniającego w XIV wieku ziemie litewskie przed Krzyżakami, a także w powiatach oszmiańskim, trockim, kowieńskim, Wiłkomirskim i nowogródzkim.

Obok ludności rodzimej znaczną część drobnej szlachty stanowili potomkowie imigrantów z Mazowsza i Podlasia, przybywających szczególnie licznie po unii lubelskiej w poszukiwaniu lepszych warunków życia na rozległych i słabo zaludnionych ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Część szlachty kupowała lub otrzymywała ziemię na własność, biedniejsi już wówczas osiadali w dobrach magnackich na czynszu. W końcu XVIII wieku około sześćdziesięciu procent szlachty czynszowej Litwy i Białorusi (szacunki nie uwzględniają guberni witebskiej i mohylewskiej) skupiało się w guberni mińskiej, w większości w pięciu północno-wschodnich jej powiatach (słucki, miński, dziśnieński, ihumeński, borysowski). Z kolei spośród szlachty posiadającej własną ziemię najwięcej mieszkało na Litwie właściwej, Nowogródczyźnie, w powiatach graniczących z Podlasiem (głównie grodzieński) i na Polesiu (brzeski, piński).

Drobnej szlachcie nie udało się w ciągu wieków pomnożyć swych majątków. Nie kończące się działy ziemi powodowały odwrotny proces — postępujące rozdrobnienie własności. W historiografii Wielkiego Księstwa Litewskiego do drobnej szlachty zwykło się również zaliczać najuboższych właścicieli ziemi z poddanymi. Udział tak szeroko rozumianej grupy w stanie szlacheckim sięgał 90% i utrzymywał się na tym poziomie w ciągu ostatnich dwóch stuleci istnienia Rzeczypospolitej6.

Zasadniczy podział w obrębie społeczności szlacheckiej na kresach w XIX wieku przebiegał wedle kryterium własności ziemi połączonego z posiadaniem poddanych. W świadomości ówczesnej podział na właścicieli majątków z chłopami oraz właścicieli jedynie własnej zagrody lub szlachty w ogóle nie posiadającej majątku nieruchomego odzwierciedlała opozycja pojęć obywatel (lub ziemianin) i szlachcic7. Przejęła je i utrwaliła administracja zaborcza. W odniesieniu do posiadaczy folwarków urzędnicy używali zamiennie terminów dworianin (rosyjski odpowiednik słowa szlachcic) lub pomieszczik, czyli ziemianin, a na oznaczenie pozostałych członków stanu przyswoili językowi rosyjskiemu słowo szlachta. Z upływem czasu w określeniu dworianin następowało przesunięcie akcentu z majątku na pochodzenie, stąd też posługiwano się nim w odniesieniu

6 Zob. H . Lulewicz, Elita polityczno-społeczna Wielkiego Księstwa Litewskiego w polowie XVII w,. Warszawa 1984, s. 25-29 (maszynopis pracy doktorskiej w Bibliotece IH UW) — granica 10 włók; J. Ochmański, op.cit., s. 208 (granica 5 dymów); G. Błaszczyk, op.cit., s. 57, 58,95 oraz tabele 6, 7, 17.

7 Zob. J. Michalski, Osiemnastowieczne realia „Pana Tadeusza", (w:) Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Z. Stefanowska, J. Sławiński, Warszawa 1978, s. 212-213; S. Kieniewicz, Klejnot i bariery społeczne (na marginesie książki Jerzego Jedlickiego), PH 1970, t.LXI, z. 1, s. 130 („termin szlachta obejmuje zaścianki, a wyłącza właścicieli ziemskich").

11


Creative Commons License Prawa do treści książki "Deklasacja drobnej szlachty na Litwie i Białorusi w XIX wieku" posiada Jolanta Sikorska-Kulesza. Książka jest dostępna na licencji Książka ma pełne prawa zastrzeżone i można ją wykorzystywać wyłącznie na zasadzie dozwolonego użytku..

▶