Daniela Beauvois4 na temat pozycji szlachty na Ukrainie w okresie międzypo-wstaniowym. Z tezami tej ostatniej książki podjęła dyskusję Irena Rychlikowa5, słusznie domagając się przesunięcia polityki deklasacji polskiej szlachty na okres wcześniejszy. Badania nad procesem stanowej degradacji drobnej szlachty na Litwie i Białorusi po 1831 roku prezentowane w tej pracy każą z kolei pytać o słuszność tak jednoznacznie i bezdyskusyjnie formułowanej przez francuskiego badacza tezy o skali i znaczeniu rosyjskiego zwycięstwa nad drobną szlachtą oraz roli odegranej przez ziemiaństwo w procesie wykluczania tej warstwy ze stanu uprzywilejowanego.
Możliwości dotarcia do najważniejszych źródeł, zwłaszcza archiwalnych w okresie, gdy powstawała ta praca były ograniczone6. Powstała więc głównie w oparciu o różnej, dla podjętego tematu, wartości źródła drukowane: akty normatywne, rosyjskie statystyki i opisy guberni, prasę, pamiętniki i literaturę piękną. Kwerendą zostały objęte archiwalia podworskie i rodzinne z Litwy i Białorusi przechowywane w polskich archiwach oraz w niewielkim zakresie bardzo cenne źródła proweniencji urzędowej — administracji państwowej i samorządu7.
Stan źródeł, a przede wszystkim brak dostępu do wszystkich, spowodował, iż ustalenia zawarte w pracy nie mają równej wartości, wiele problemów wymaga dalszych badań. Otwarcie dla polskich historyków archiwów byłego Związku Radzieckiego zachęca i zobowiązuje do tego. Sformułowany niemal sto lat temu przez Szymona Askenazego postulat systematycznych i wszechstronnych badań dziejów porozbiorowych Litwy pozostaje bowiem ciągle aktualny.
Tekst przemawia przede wszystkim językiem aktów prawnych i statystyk. Główni bohaterowie nie pozostawili po sobie źródeł i choć o nich traktuje ta książka, oni sami nie zabierają w niej głosu. Możemy jedynie próbować domyślać się tragedii i udręki ludzi przeciwstawionych bezdusznej, skorumpowanej i wrogiej machinie, poprzestając, z konieczności, na zewnętrznym opisie ich losu.
4D.Beauvois, Polacy na Ukrainie 1831-1863. Szlachta polska na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyi-nie, Paryż 1987 (wyd. francuskie — Le noble, le serf et le revizor. La noblesse polonaise entre le tsarisme et les masses ukrainiennes (1831-1863), Paris 1985).
5I. Rychlikowa, Deklasacja drobnej szlachty polskiej w Cesarstwie Rosyjskim. Spór o ,,pułapkę na szlachtę" Daniela Beauvois, PH 1988, t. LXXIX, z. 1.
6 Trzymiesięczne stypendium w Leningradzie na przełomie 1984 i 1985 roku nie przyniosło spodziewanych wyników z powodu zgody władz archiwalnych, na zaledwie tygodniową kwerendę w archiwum, co miało wpływ na dobór przez pracowników archiwum materiałów. Już po napisaniu pracy autorka otrzymała miesięczne stypendium w Wilnie, co umożliwiło skonfrontowanie dotychczasowych wyników badań z niedostępnymi dotąd źródłami archiwalnymi.
7 Wykaz wykorzystanych i cytowanych w tej pracy źródeł zawiera bibliografia. Wykaz wszystkich objętych kwerendą źródeł oraz ich omówienie zob. J.Sikorska-Kulesza, Drobna szlachta na Litwie i zachodniej Białorusi w XIX wieku, Warszawa 1990, maszynopis pracy doktorskiej w IH UW.
7
Prawa do treści książki "Deklasacja drobnej szlachty na Litwie i Białorusi w XIX wieku" posiada Jolanta Sikorska-Kulesza. Książka jest dostępna na licencji Książka ma pełne prawa zastrzeżone i można ją wykorzystywać wyłącznie na zasadzie dozwolonego użytku..