Wiadomości o ,,szeregowych" działaczach Familii oparto głównie na dwu zwartych zespołach korespondencji, tj. dla Litwy — na korespondencji do Radziwiłłów, dla Korony — na dziale korespondencji Biblioteki Czartoryskich oraz na wypowiedziach zawartych w diariuszach sejmowych. Korespondencja Augusta Czartoryskiego dotyczy wprawdzie w swej warstwie politycznej początkowych lat panowania Augusta III, ale stanowi jedyną drogę dotarcia do klienteli wojewody ruskiego.

Pracę ujęto w formę opisu przede wszystkim kampanii sejmowych (dla Litwy i trybunalskich) oraz badania udziału Familii w rozdziale wakansów. Przygotowania do sejmu, jedynej instytucji władnej zadecydować o reformach, odsłaniają zarówno taktykę stronnictw, jak i ich zamierzenia ustawodawcze, a rozwijana dla zjednania im społecznego poparcia publicystyka polityczna rzuca światło na poglądy swych twórców i odbiorców. Trybunały, w których „ważyły się najświętsze interesa fortun ziemiańskich", stanowiły dla magnackich przywódców stronnictwa narzędzie jednania sobie wpływów obietnicą protekcji u partyjnie zależnych lub sprzedajnych sędziów15. Kampania trybunalska oświetla przede wszystkim taktykę partyjnych zabiegów. Obserwacja postulatów, jakie Familia zgłaszała w kwestii wakansów, dostarcza informacji o aspiracjach szefów oraz kryteriach promowania ludzi, zaś prześledzenie efektów tych starań pozwala ocenić pozycję stronnictwa wobec dworu i rywali.

Pracę podzielono na rozdziały według kryterium chronologicznego. W rozdziale pierwszym przedstawiono działalność Familii do 1743 r., w drugim pokazano stosunek państw obcych do poczynań Czartoryskich i Poniatowskich w tym samym okresie, w ośmiu następnych — poczynania stronnictwa w latach 1744-- 52. W rozdziale ostatnim próbowano wskazać motywy wiązania się szlachty z ugrupowaniem, ze szczególną uwagą śledząc stopień rozumienia programu Familii przez jej adherentów.

na temat polityki Czartoryskich w B. Cz. 1981, 1983, 1991. Odpisy dotyczące Antoniego Potockiego w spuściźnie po W. Konopczyńskim: BJ Akc. 99/61.

15 W. Konopczyński, Sejm grodzieński, s. 32; J. Michalski, Studia, s. 36.

12