◀


stach tych książę podkanclerzy drobiazgowo wyłuszczał oceny Familii oraz postulaty stronnictwa w zakresie wakansów, by rezydujący przy dworze regent Ogrodzki w stosownym momencie mógł przedłożyć je Bruhlowi. Równie ważne są listy Michała Czartoryskiego do Stanisława Poniatowskiego, niestety, zachowane w stanie szczątkowym (ARP 372, B.Cz. 937). Mniejsze znaczenie ma korespondencja podkanclerzego litewskiego z zięciem Michałem Sapiehą (BN 3285/1), z uwagi bowiem na wąski horyzont polityczny adresata zawiera głównie wskazania taktyczne dotyczące Litwy w latach 1749-1752. Dla lat 1744- 1748 podobną treścią wypełnione są listy księcia Michała do Michała Radziwiłła, hetmana wielkiego lit. (AR V 2579); z Antonim Przeździe-ckim, Benedyktem Tyzenhauzem i Antonim Zabiełłą korespondował Czartoryski głównie w sprawach sejmików (B.Cz. 3127, B.Cz. 3389, B.Cz. 3880). Korespondencja polityczna Augusta Czartoryskiego przedstawia się jeszcze skromniej i obejmuje przede wszystkim wymianę listów z Ogrodzkim (B.Cz. 3429), Henrykiem Briihlem i prymasem Adamem Komorowskim (APP 183). Tym cenniejsze uzupełnienie stanowi korespondencja księcia Augusta z Briihlem zachowana w archiwum drezdeńskim, w tomach korespondencji pierwszego ministra. Najgorzej przedstawia się stan zachowania w kraju archiwaliów politycznych po Stanisławie Poniatowskim; dysponujemy pewną liczbą jego brulionów oraz listami do niego (ARP 370 - 374, B.Cz. 937), korespondencją Poniatowskiego z hetmanami: Michałem Radziwiłłem (AR V 12133) i Janem Klemensem Branickim (Roś XVI/4). Dużą stratę spowodowało spłonięcie w BUW w czasie ostatniej wojny kodeksu listów Poniatowskiego do Ogrodzkiego11. Dla odtworzenia we właściwych wymiarach roli Stanisława Poniatowskiego w stronnictwie, zwłaszcza po 1745 r., gdy urywa się wydawnictwo źródłowe Skibińskiego, zasadnicze znaczenie ma obfita (do 1749 r.) korespondencja wojewody mazowieckiego z Briihlem znajdująca się w zbiorach drezdeńskich. Znaczną wartość informacyjną mają listy kanclerza, a potem biskupa krakowskiego Andrzeja Stanisława Załuskiego, który w badanym okresie był w polityce sojusznikiem Familii (Pop. 314, BJ 78, 115, 119, ARP 372 i zbio-

11 H. Kozerska, Straty w zbiorze rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie w czasie I i II wojny światowej, Warszawa 1960, s. 38.

10


ry drezdeńskie) oraz listy stronników Czartoryskich: Antoniego Kossowskiego, Józefa Skrzetuskiego i stronnika dworu Jana Krajewskiego do Ogrodzkiego (B.Cz. 706).

Z korespondencji opozycyjnej ważne są zwłaszcza listy hetmana Józefa Potockiego (APP 129), pisarza kor. księdza Władysława Łubieńskiego, kanclerza wielkiego lit. Jana Fryderyka Sapiehy oraz kopiariusze korespondencji hetmana Radziwiłła (AR).

W archiwum w Dreźnie (Geheimes Kabinett) przewertowano korespondencję Briihla z panami polskimi, relacje rezydentów saskich w Polsce oraz część materiałów typu „varia" z działu „Polonica". Archiwum pruskie w Merseburgu dostarczyło relacji dyplomatów pruskich w Polsce i w Rosji.

Z wydawnictw źródłowych największe usługi oddał zbiór opracowany przez Skibińskiego oraz przygotowane przez Konopczyńskiego wydawnictwo diariuszy sejmowych12. Pozostałych informacji dostarczyła publicystyka polityczna, materiały związane z sejmem (uniwersały, instrukcje sejmikowe, projekty ustaw), Sigillaty, prasa („Kurier Polski" i gazetki pisane), wreszcie pamiętniki13. Z tych ostatnich, wspomnienia Stanisława Augusta są cenne przede wszystkim z racji zawartych w nich sądów uogólniających, zaś pamiętnik Marcina Matuszewicza, choć wobec Familii krzywdząco stronniczy, przedstawia całą właściwie czynną politycznie szlachtę litewską.

Informacje o stanowisku państw obcych wobec reformatorskich zamierzeń Familii i dworu polskiego czerpano z odpowiednich tomów Sbornika, z wydanej korespondencji politycznej Fry-deryka II (stanowiącej fragment tego, co naprawdę z kancelarii pruskiej wychodziło do posłów i rezydentów w Polsce), z instrukcji dawanych posłom i ambasadorom francuskim, z zamieszczonych przez Skibińskiego relacji posłów obcych, z odpisów z archiwów zagranicznych na temat polityki Czartoryskich i analogicznych odpisów dotyczących Antoniego Potockiego 14. Tak zawężony wy-

12 DS, t. I - III; Skibiński, t. II. Diariusz sejmu 1744 r. opracowano na podstawie rękopisu B. Cz. 597.

13 Stanislas-Auguste, Mémoires, t. I, wyd. S. Goriainow, S. Petersbourg 1914; M. Matuszewicz, Pamiętniki, t. I, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1876; J. Kitowicz, Pamiętniki czyli historia polska, wyd. P. Matuszewska, Warszawa 1971.

14 Sbornlk, t. CII, CIII, CV; Archiw kniazia Woroncowa, t. I, III, VI, VII, wyd. S. Bartieniew, Moskwa 1870 -1875; Recueil, t. V; PC, t. III - IX. Odpisy

11


Książka ma pełne prawa zastrzeżone i można ją wykorzystywać wyłącznie na zasadzie dozwolonego użytku

▶