◀


18

Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI-XVIII w. — ustrój i funkcjonowanie: sejmik trocki

pojedynczych wypisów, należało szukać w zbiorach rodzinnych i pismach politycznych. Pod tym kątem kwerendę przeprowadzono w archiwach i zbiorach rękopisów nie tylko Wilna, lecz i Warszawy, Krakowa, Wrocławia, Kórnika, Petersburga i Moskwy. W jednym wypadku wykorzystano też przechowywane w Archiwum Głównym Akt Dawnych mikrofilmy ze sztokholmskiego Riksarkivet. Ponieważ protestacje trockie wpisywano również do ksiąg grodzkich innych powiatów województwa trockiego: grodzieńskich, kowieńskich i upickich, jak również do nieodległych ksiąg grodu wileńskiego, przejrzano i te księgi - niekiedy, aczkolwiek niezbyt często - ze skutkiem. W księgach sądowych ziemskich trockich interesujące dokumenty znajdowano zupełnie sporadycznie.

Do poznania kulisów sejmikowej polityki przydatna była korespondencja, głównie z działu V warszawskiego Archiwum Radziwiłłów. Listy, podobnie jak protestacje, dostarczają wiadomości jednostronnych. Są też, w przeciwieństwie do dokumentów oblatowanych, źródłem mniej trwałym. Ważną korespondencję polityczną zazwyczaj niszczono64. Wiele źródeł zachowało się tylko w wyniku lenistwa adresata, lekceważącego dopisek nadawcy: Proszę Dobrodzieja, aby listy moje oprócz samego WMCi w ręku innych nie bywały65. Lub bardziej kategoryczną przestrogę: A ten list mój zaraz spalcie, bo ostrożnie w tych rzeczach iść trzeba .

Pochodzenie korespondencji, przeważnie z archiwum tylko jednego potężnego rodu - Radziwiłłów, powoduje również pewną deformację obrazu. Listy ukazują bowiem wyraźniej więzy klientarne, niewiele uwagi poświęcają działaniom magnackiej konkurencji oraz, nie dającej się wykluczyć, mniej lub bardziej samodzielnej akcji średniej szlachty. Koordynacja takich działań, często spontanicznych i prowadzonych na obszarze jednego powiatu nie wymagała korespondencji. Stąd dominuje obraz akcji sterowanej przez magnackiego patrona. Nieco inny punkt widzenia zauważyć można w przechowywanej w Bibliotece Narodowej, znacznie uboższej spuściźnie Romerów - typowej elity jednego powiatu.

Sejmik trocki, w przeciwieństwie do brzeskiego, nie doczekał się swego Marcina Matuszewicza. Jedynym pamiętnikiem ukazującym, bardzo fragmentarycznie, kulisy powiatowej polityki ostatniej ćwierci XVIII stulecia w Trokach

było dziełko wojskiego litewskiego Michała Zaleskiego . Wspomnienia owe, spisywane po kilkudziesięciu latach od wydarzeń, krytycznie ocenił Stanisław Kościałkowski68.

Zachowane źródła wpływają na charakter pracy: najpełniej omówiono XVIII wiek, gorzej - stulecia poprzednie. Należy mieć świadomość, że rodzaj zachowanych źródeł tworzy wizję sejmiku cokolwiek zdeformowaną: taką, jakby badać

64 U. Augustyniak, Informacja i propaganda w Polsce za Zygmunta III, Warszawa 1981, s. 142. ' AGAD, AR V nr 14648, Aleksander Słuszka do Krzysztofa Radziwiłła, 10 października

1625 r.

66

AGAD, AR II supl., nr 377, Krzysztof Radziwiłł do Pawła Progulbickiego, 24 marca 1623 r. Pamiętniki Michała Zaleskiego wojskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego, Poznań 1879. 68 S. Kościałkowski, Antoni Tyzenhauz, t. I, s. 20.


/. Wstęp

19

funkcjonowanie współczesnego sejmu na podstawie bardzo zdekompletowanych stenogramów sejmowych i nielicznych prywatnych listów posłów, omawiających taktykę politycznych rozgrywek bądź powtarzających plotki.

Geneza sejmików litewskich

Kwestia udziału narodu politycznego Wielkiego Księstwa Litewskiego w życiu politycznym państwa budziła przez dziesiątki lat dyskusję. Konstantinas Aviżonis sądził, że zebrania bojarów znała Litwa już w XIV wieku69. Witold Kamieniecki stwierdzał z kolei, zapewne przejaskrawiając, że grupa ta, zarówno wówczas i w następnym stuleciu, wpływu na politykę Litwy historycznej w ogóle nie wywierała. Ujęcie to krytykował Henryk Łowmiański70. Dyskusję kontynuuje po dzień dzisiejszy kolejne pokolenie badaczy71.

Genezy sejmików Wielkiego Księstwa Litewskiego należy doszukiwać się w aktywności jego szlachty, pragnącej współudziału w życiu politycznym państwa. Sejmy znała Litwa w XIV i XV wieku. Jak jednak zauważył, ujmując rzecz skrajnie, W. Kamieniecki: w każdym razie nie miały te zjazdy żadnego charakteru przedstawicielskiego, nie były głosem społeczeństwa - były jedynie organem pomocniczym dla wielkiego księcia w sprawowaniu rządu '. W sejmach litewskich pierwszej polowy XVI wieku szlachta brała udział yiritim . Jest to zjawisko znane z Korony do połowy XV wieku. Z biegiem czasu z każdego powiatu74 wybierano po dwóch bojarów. Wybierali ich jednak, wedle własnego uznania, przybywający na te zjazdy wojewodowie, starostowie-dzierża-wcy i chorążowie75. Wysłannicy bojarów-szlachty byli więc, wedle znanego określenia Ludwika Kolankowskiego: raczej posłami ze sejmu (nie na sejm, jak w Koronie) do rycerstwa, do powiatów swych, głosicielami zapadłych, obowiązujących postanowień76. Niekiedy liczba tych quasi-reprezentantów ulegała redukcji. W 1547 r. król pozwolił wybrać z powiatu tylko jednego posła, drugim miał być chorąży. Pięć lat później na sejm wezwano samych chorążych, bez

69 Avizonis, D/e Entstehung und Entwicklung des litauischen Adels bis zur polnischen Union 1385, Berlin 1932, s. 140 n.

H. Łowmiański, Z zagadnień spornych społeczeństwa litewskiego w wiekach średnich, [w:] idem, Prusy - Litwa - Krzyżacy, opr. M. Kosman, Warszawa i 989, s. 259 n., tamże literatura.

Zob. L Korczak, Litewska rada wielkoksiążęca w XVwieku, Kraków 1998, s. 12 n., tamże literatura.

W. Kamieniecki, Chorążowie w parlamentaryzmie litewskim przed unią lubelską, „Antemu-rale"IX: 1965, s. 194.

73 M. Ljubawskij, Litowsko-russkij sejm, s. 495. Okręgu tego nie należy mylić z powiatem po reformie lat 1564-1566, podobnie starostowie-dzierżawcy niewiele mają wspólnego z urzędnikami wprowadzonymi po tej reformie, zob. Z. Wojtkowiak, Litwa Zawilejska w XV i pierwszej polowie XVI w., Poznań 1980, s. 24-37. 75 W. Kamieniecki, Chorążowie, s. 196 n.

76 L. Kolankowski, Zygmunt August, wielki książę Litwy do roku 1548, Lwów 1913 s 221 przyp. 1 (ze s. 218).


Creative Commons License Prawa do treści książki "Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI-XVIII w." posiada Andrzej Zakrzewski. Książka jest dostępna na licencji Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne 3.0 Polska.

▶