15

nowogródzkiego42. Zasady ustroju i funkcjonowania, również sejmików litewskich, przedstawił w części ogólnej monografii sejmików województw kaliskiego i poznańskiego Stanisław Płaza4"1. Analizę treści instrukcji sejmiku wileńskiego w czasie panowania pierwszego Wazy przeprowadził Jan Seredyka44. Sejmikowy ustrój ukształtowany przez Sejm Wielki i stosunek szlachty do przeprowadzonych zmian ukazał Wojciech Szczygielski45. Same zmiany w ustroju sejmików Litwy tego okresu omówił pokrótce Jacek Sobczak46. Należy również wspomnieć, iż ukończona przez Andrzeja Rachubę synteza dziejów parlamentaryzmu Wielkiego Księstwa Litewskiego czeka na druk w warszawskim wydawnictwie.

Przydatne dla poznania sejmików Wielkiego Księstwa, zwłaszcza dla składu i działalności posłów, są liczne monografie poszczególnych sejmów, specjalność szkoły wrocławsko - opolskiej. Ukazywały one, poprzez instrukcje, stanowisko sejmików przedsejmowych wobec problemów państwa i reakcje sejmików relacyjnych na decyzje podjęte przez trzy stany sejmujące. Sejmiki trockie były jednak, z uwagi na ubóstwo źródeł - dla najlepiej przebadanego - okresu Zygmunta III, uwzględniane stosunkowo rzadko47.

Powojenni badacze litewscy spotykali w badaniach nad dziejami Litwy historycznej znacznie większe utrudnienia. Administracja nauki i cenzura zdecydowanie preferowały zainteresowania „słuszne": okres socjalizmu i podejście internacjonalistyczne. W tym kontekście Wielkie Księstwo Litewskie nie było godne polecenia. Zajmowanie się nim mogło budzić podejrzenia o tendencje nacjonalistyczne, ze wszelkimi tego następstwami. Ograniczenia te w mniejszym stopniu odczuwano w samej Moskwie. Dlatego też tamtejszy badacz Aleksander N. Malcew już w 1963 r. zajął się postulatami szlachty Wielkiego Księstwa na ziemiach zajętych przez wojska Aleksego Michajłowicza, przedstawionymi nowym władzom. Nieco odmienne ujęcie przyniosła jego pośmiertnie wydana monografia Rosja i Białoruś w połowie XVII wieku.

H. Wisner, Przedsejmowy sejmik nowogródzki w latach 1607-1648, PH LXIX: 1978, z. 4, s. 677-693. Uzupełnienia przedstawił W. Sienkiewicz, Kilka uwag o udziale szlachty w sejmiku nowogródzkim, PH LXX: 1979, z. 3, s. 521.

S. Płaza, Sejmiki i zjazdy szlacheckie województw poznańskiego i kaliskiego. Ustrój i funkcjonowanie (1572-1632), Warszawa-Kraków 1984, s. 13-75.

J. Seredyka, Instrukcje powiatu wileńskiego na sejmy panowania Zygmunta III Wazy, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka" XLVIII: 1993, z. 2-3, s. 189-197.

46 Szczygielski, Referendum trzeciomajowe. Sejmiki lutowe 1792 roku, Łódź 1994.

J. Sobczak, Zreformowane sejmiki litewskie wobec konstytucji 3 maja, [w:] Profesor Henryk Łowmiański.Życie i dzieło, red. A. Kijas i K. Pietkiewicz, Poznań 1995, s. 165-182.

Ukazał je m.in. J. Rzońca, Sejmiki przed sejmem zwyczajnym 1619 roku, ZN WSP w Opolu seria A. Historia XIV: 1977, s. 27-50.

48 A. N. Malcew, Nakazy biełorusskich i litowskich szliachetskich sejmików 1657 g., [w:] Problemy obszczestwienno-politiczeskoj istorii Rossii i słowiańskich stran, Moskwa 1963, s. 260-269; idem: Rossija i Bietorussija w sieriedinie XVII wieka, Moskwa 1974 zwłaszcza s. 135-162.