Chciałabym podkreślić — by uniknąć nieporozumień mogących wynikać z konieczności użycia terminów, którym w naukach społecznych często przypisuje się bardziej specyficzne znaczenie — że „refleksja" czy „myślenie" jako kryterium proponowanego tu podziału nie oznacza jedynie „głębokich przemyśleń", „zadumy", „refleksji nad życiem lub sobą", a więc wszystkich „wyższych" form intelektualnych dociekań człowieka. Oba te terminy rozumiane są tu szerzej a zarazem bardziej płytko. Chodzi mi bowiem jedynie o sytuację występowania intelektualnej kontroli działania, przeciwstawianą tu sytuacjom, w których działania kontrolowane są przez nawyk lub nagły impuls. Ta intelektualność przybierać może różne formy, od rozważań nastolatki, w co się ubrać na zabawę, do przemyśleń stawiających sobie za cel określenie sensu życia. W obu jednak przypadkach jednostka myśli, co umożliwia nam wyodrębnienie działań refleksyjnych jako zachowań kontrolowanych w inny sposób niż dwa pozostałe typy.

' Przyjęty tu podział przypomina wprowadzoną przez M. Webera klasyfikację na działania racjonalne, tradycjonalne i afektualne. Wydaje mi się jednak, iż klasyfikacja Weberowska oparta jest właśnie, na kryterium „treści" zachowań, wiążąc te zachowania ściśle z naturą bodźców je ukierunkowujących. Dla Webera działanie racjonalne to działanie nastawione na realizację celów, tradycjonalne — przyjęte z istniejącego obyczaju, afektualne — motywowane emocjami. Za tezą, iż myślenie jest tu czynnikiem w różnym stopniu uwikłanym w poszczególne typy działania, lecz nie stanowiącym kryterium klasyfikacji przemawia fakt, iż do działań np. afektualnych zalicza on te działania, przy których jednostka świadomie wybiera środki, mogące ją doprowadzić do osiągnięcia pewnego stanu emocjonalnego. Zdaniem Webera, w takich sytuacjach zachowanie afektualne zbliża się do racjonalnego. Por. szersze omówienie Weberowskiej klasyfikacji w: P. S. Cohen, Modern Social Theory, London 1968.

12