„Psychologia stała się polem badań, które, choć same z siebie pożyteczne i wartościowe, są zarazem w nikłym stopniu pomocne w zgłębianiu przeciętnego ludzkiego umysłu".

B. L. Whorf, O psychologii

„Wyjaśnianie wyników eksperymentów traktuje się często jako rzeczywisty cel psychologii. Jest to mizerna namiastka rozumienia zachowania i umysłowości człowieka".

P. N. Johnson-Laird, P. C. Wason, Thinking

Pytanie, dlaczego ludzie działają tak, jak działają, jest chyba tym najogólniejszym a zarazem najczęstszym pytaniem z zakresu nauk społecznych, jakie stawiają sobie zarówno profesjonalni ich przedstawiciele, jak i laicy. Odpowiedzi udzielane tak przez jednych, jak i drugich wydają się wskazywać na istnienie wśród ogółu poczynań człowieka co najmniej trzech typów zachowań, wyróżnianych ze względu na stopień towarzyszącej im refleksji czy też — mówiąc prościej — ze względu na stopień udziału myślenia w działaniu.

Pierwszym z nich byłyby działania nawykowe — wysoce zautomatyzowane ciągi czynności, realizowane zazwyczaj z wyłączeniem myślenia, często do tego stopnia, że nie rejestrujemy w pamięci samego faktu wykonania danego działania. Drugi typ to działania spontaniczne — rozładowujące gwałtowne impulsy emocjonalno-fizjologiczne, działania, przy których siła bodźca, wyzwalając u jednostki prawie natychmiastową reakcję, zarówno nie pozostawia jej czasu do namysłu nad środkami i skutkami działania, jak i poważnie ogranicza i zakłóca udział myślenia w realizacji zachowania. Refleksja pojawia się tu raczej po działaniu niż mu towarzyszy. Wreszcie typ trzeci to działania refleksyjne — nastawione na realizację planów i celów wyznaczanych przez akceptowane wartości i posiadane postawy, działania podporządkowane refleksji, towarzyszącej im zarówno na etapie podejmowania decyzji o sposobie zachowania się, jak i w trakcie realizacji tego zachowania.

Oczywiście w poszczególnych typach będziemy mieli do czynienia z dominacją zachowań o określonej „treści". Wśród działań nawykowych przeważają czynności związane z obsługą materialnej sfery kultury,

11