◀


Rozdział pierwszy

Dobra wspólne w naukach społecznych Wprowadzenie Przedmiotem książki jest analiza internetu jako szczególnego dobra wspólnego. Dla realizacji tego zamysłu badawczego konieczne jest na samym początku wyjaśnienie pojęcia dobra wspólnego i sposobów, w jakich kategoria ta jest ujmowana na gruncie różnych dyscyplin nauk społecznych. I tu, już na wstępie, pojawia się trudność wynikająca z braku ujednoliconego aparatu pojęciowego i usystematyzowania dorobku teoretycznego, zarówno w zakresie podstawowych koncepcji teoretycznych, jak i stosowanych metod badawczych. Główne przyczyny takiego stanu rzeczy można wyjaśnić następująco. W naukach społecznych mamy do czynienia z równoległym funkcjonowaniem węższego rozumienia kategorii dóbr wspólnych, odnoszącego się do sytuacji, w której występuje wspólne korzystanie z dóbr o charakterze naturalnym bądź wytworzonych przez człowieka, w rozumieniu szerszym, a więc z domeną życia publicznego, sferą funkcjonowania demokracji, realizacji wolności obywatelskich itp. Trzeba podkreślić, że w pogłębionej analizie dóbr wspólnych przechodzenie od węższego do szerszego rozumienia tej kategorii jest w znacznej części uzasadnione, a nawet nieuniknione. Jednak tego rodzaju „wycieczki” w dziedzinę filozofii czy antropologii wymagają dużej dyscypliny, której często brakuje badaczom tej problematyki. Sposoby ujmowania szerszego kontekstu kategorii dóbr wspólnych zostaną przedstawione pokrótce w dalszej części rozdziału. Nawet wtedy, gdy badacze konsekwentnie trzymają się węższego rozumienia pojęcia dobra wspólnego, czyhają na nich różne pułapki i niebezpieczeństwa. Z samej istoty omawianych zagadnień wynika, że nie sposób poruszać się wyłącznie w obrębie konkretnej dyscypliny naukowej (ekonomia, prawo, socjologia), lecz konieczne jest podejście interdyscyplinarne. To z kolei wymaga dobrego rozpoznania aparatu pojęciowego i metodycznego pokrewnych dyscyplin, z którego to zadania badacze nie zawsze wychodzą zwycięsko. Naukowcy spoza anglojęzycznego kręgu


13

kulturowego stają przed dodatkową trudnością, jaką jest konieczność dokładnego przetłumaczenia najważniejszych terminów i pojęć funkcjonujących w języku angielskim. Ta wieloznaczność i niejasność pojęciowa znajduje odzwierciedlenie także w literaturze polskiej. Justyna Kubicka-Daab, tłumaczka książki Vincenta i Elinor Ostromów, przekładając angielskie pojęcie common-pool resources, proponuje termin „dobro ogólnospołeczne”, Piotr Chmielewski – „wspólną pulę zasobów”1, zaś Marek Kamiński – „pulę-system wspólnych zasobów”2. Najważniejszym dla omawianej problematyki terminem jest niewątpliwie pojęcie commons, kluczowe w literaturze przedmiotu i tłumaczone konsekwentnie w niniejszej pracy jako dobro (dobra) wspólne. Jednak, jak przyznają czołowe badaczki tej problematyki Elinor Ostrom i Charlotte Hess, „Jakkolwiek termin the commons ma pozytywny emocjonalny wydźwięk, odnosi się do szerokiego wachlarza koncepcji i zjawisk, co może prowadzić do wielu niejasności”3. W niniejszym rozdziale przedstawiona zostanie ewolucja poglądów dotyczących dóbr wspólnych, a także specyfika ujęcia tej problematyki na gruncie różnych dyscyplin nauk społecznych. Cel takiej analizy jest dwojaki. Po pierwsze, przegląd dorobku nauk społecznych w omawianej dziedzinie pozwala na sformułowanie w końcowej części rozdziału propozycji usystematyzowania podstawowego aparatu pojęciowego odnoszącego się do kategorii dóbr wspólnych. Po drugie, omawiane kluczowe koncepcje występujące w naukach społecznych znajdą zastosowanie w kompleksowej analizie szczególnego dobra wspólnego, jakim jest internet, podejmowanej w kolejnych rozdziałach pracy.

Dobra wspólne – szerszy kontekst4 Rozważania nad istotą dóbr wspólnych i problemów związanych z ich użytkowaniem sięgają epoki antycznej. Już Arystoteles zwracał uwagę, że 1 2 3 4

Chmielewski 1994. Kamiński 1992. Ostrom, Hess 2001, s. 26–27. W literaturze przedmiotu niewiele uwagi poświęca się historycznym korzeniom terminu commons. W poniższym podrozdziale korzystałam przede wszystkim z opracowania J. Cahira (Cahir 2003).

› www .waip .com .pl ›


Creative Commons License Prawa do treści książki "Internet jako dobro wspólne" posiada Justyna Hofmokl. Książka jest dostępna na licencji Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

▶