Kiedy badacz zjawisk społecznych przystępuje do weryfikacji jakiejś hipotezy, staje przed zadaniem przetłumaczenia zawartych w tej hipotezie, zwykle dość ogólnych pojęć — takich jak postawa, orientacja, struktura społeczna czy też status społecz-no-ekonomiczny — na język zjawisk i zmiennych, które będzie obserwował.

W tym momencie wkracza on w krąg zagadnień określonych przez filozofów nauki i metodologów mianem reguł odpowied-niości, korelacji epistemicznych, definicji operacyjnych itp., a odnoszących się do relacji między językiem teorii i językiem badań empirycznych. Różnice terminologiczne wydają się tu mieć charakter przede wszystkim werbalny, cel poszczególnych koncepcji posługujących się tymi pojęciami jest wspólny: zagwarantowanie empirycznego sensu terminom naukowym.

Czy oznacza to, że owe koncepcje dostarczają badaczowi konkretnych wskazówek, w jaki sposób ma on nadawać określonemu pojęciu teoretycznemu sens empiryczny? Zanim odpowiemy na to pytanie omówmy krótko treść tego typu koncepcji na przykładzie podejścia sformułowanego przez F.S.C. Northropa1.

Northrop wyróżnia w badaniach naukowych dwa główne poziomy. Pierwszy charakteryzuje się stosowaniem klasyfikacji, analizy opisowej i proponowanej przez Bacona metody bezpośredniej obserwacji. Drugi, bardziej zaawansowany, jest stadium formułowania teorii dedukcyjnej. Z każdym z tych poziomów związane są odpowiednie rodzaje pojęć, które Northrop nazywa pojęciami intuicyjnymi oraz pojęciami postulowanymi.

1 Por. F.S.C. Northrop, The Logic of the Sciences and the Humanities, Meridian Books, Inc., New York 1959.

9