◀


księgozbioru przekazano w darze licznym bibliotekom, m.in. Akademii Duchownych — Prawosławnej oraz Rzymsko-Katolickiej, Instytutu Górniczego, Ermitażu, Akademii Sztuk Pięknych, Sztabu Generalnego, Akademii Medyko-Chirurgicznej, Muzeum Rumiancewa w Moskwie, Akademii Duchownej w Astrachaniu, uniwersytetom w Tomsku i Permie i in.

Trzykrotnie pewne partie książek, pochodzących z Biblioteki Załuskich, wracały do Polski: w latach 1842 i 1863 oraz — w ramach rewindykacji — w latach 1922—1935. Trudno ocenić, ile druków wróciło do kraju, gdyż obok załuscianów znajdowały się wśród nich dzieła pochodzące z innych księgozbiorów; można w przybliżeniu obliczyć, że do Polski wróciło ok. 50 tys. druków braci Załuskich, z czego ok. 60% w XIX wieku, i ok. 40% w w. XX.

Istnienie załuscianów w bibliotekach krajowych ujawniają kartoteki proweniencji starych druków. Największy — prawdopodobnie — zbiór znajduje się w BUW (ok. 12 tys. dzieł, z czego przebadano ok. 4 tys.). W Bibliotece Narodowej, w której badania proweniencyjne nie są prowadzone, być może jest ok. 7—8 tys. druków. Pojedyncze egzemplarze znajdują się niemal we wszystkich większych bibliotekach publicznych i w wielu prywatnych — m.in. w bibliotekach: Publicznej i Seminarium Duchownego (w Warszawie), w Bibliotece Jagiellońskiej, w Ossolineum i Bibliotece Uniwersytetu Wrocławskiego. Postępy w badaniach prowe-niencyjnych i objęcie nimi nowych bibliotek mogą ujawnić nieznane egzemplarze. Przed wojną pojedyncze woluminy znajdowały się w bibliotekach Z. Czarneckiego, F. Łopieńskiego oraz Z. Mocarskiego16.

Zapiski na drukach, pochodzących z Biblioteki Załuskich pozwalają odpowiedzieć na wiele interesujących pytań17.

Ważnym źródłem informacji o Bibliotece Załuskich są jej ocalałe manuskrypty oraz przekazy o jej zbiorach rękopiśmiennych.

Według J.A. Załuskiego zbiór obejmował ok. 18 tys. jednostek, jednakże po przewiezieniu do Petersburga M.J. Antonowski obliczył, że

18 E. Kun t ze, Układy o zwrot Biblioteki Załuskich, Lwów 1930; tenże, Zwrot polskich zbiorów bibliotecznych z Rosji, Kraków 1937; Dokumenty dotyczące akcji delegacyj polskich w Komisjach Mieszanych Rewakuacyjnej i Specjalnej w Moskwie z. 8, Warszawa 1923; E. Chwalewik, Losy zbiorów polskich w Rosyjskiej Bibliotece Publicznej w Leningradzie, Warszawa 1926; informacje p. Pauli-ny Buchwald-Pelcowej, kierowniczki działu starych druków Bibl. Nar. (przed wojną było w Bibliotece Narodowej ok. 80 tys. starych druków, z tego ok. 30 tys. ocalało. Wiadomo, że obecnie jest ok. 400 załuscianów wśród poloników XVI w. Zarejestrowanie wszystkich załuscianów jest trudne, gdyż o ile druki, które weszły do Biblioteki Załuskich za życia J.A. Załuskiego można poznać po jego charakterystycznych zapiskach, o tyle dla dzieł włączonych do księgozbioru później brak takiej cechy charakterystycznej. Corocznie Biblioteka Narodowa kupuje kilka egzemplarzy książek ze znakami własnościowymi Biblioteki Załuskich). Por. równ. R. Kotula, Właściciele rękopisów i starodruków zbiorów wielkopolskich Z. Czarneckiego, Lwów 1929.

17 H. J u s z c z a k o w s k a, op. cit., s. 35—78.

14


było ich tylko ok. 10 tys.; różnica w danych liczbowych mogła być spowodowana zarówno zniszczeniem i rozproszeniem kolekcji w czasie transportu, jak i odmienną metodą liczenia. Ocena referendarza mogła nie być ścisła. Do r. 1934 z Biblioteki im. Sałtykowa-Szczedrina powróciły 11 334 rękopisy, w większości z Biblioteki Załuskich. Pewne nieliczne manuskrypty pochodzące z Biblioteki Załuskich pozostały w Leningradzie za wiedzą i zgodą polskich komisarzy, przeprowadzających rewindykację18. Wiadomo, że w Bibliotece im. Sałtykowa-Szczedrina znajdują się obecnie także inne rękopisy Załuskich, nieznane przed wojną polskiej komisji. Liczbę ich trudno określić19. Olbrzymia większość rewindykatów spłonęła w r. 1944, jednakże ok. 2 tys. rękopisów ocalało i znajduje się w Bibliotece Narodowej i AGAD (46 rękopisy). Pojedyncze manuskrypty można dzisiaj spotkać w bibliotekach: Czartoryskich, Jagiellońskiej i w Ossolineum. Wiadomo, że przed wojną rękopisy, pochodzące z Biblioteki Załuskich, znajdowały się w Bibliotece Uniwersyteckiej oraz w bibliotekach ordynackich (Zamoyskich i Krasińskich) w Warszawie, a także w Bibliotece Baworowskich we Lwowie; manuskrypty z tej ostatniej prawdopodobnie ocalały.

Źródłem, pozwalającym odtworzyć zawartość kolekcji rękopisów Biblioteki Załuskich, są cząstkowe katalogi osiemnastowieczne, drukowane katalogi polskich bibliotek oraz — przede wszystkim — kartoteka rewindykatów, znajdująca się w Bibliotece Narodowej. Kartoteka ta jest opracowana w ok. 70%.

Innym rodzajem źródeł do historii Biblioteki są jej katalogi. W czasie ostatniej wojny został zniszczony wielotomowy katalog generalny Biblioteki20.

O stanie badań nad Książnicą warszawską oraz życiem i twórczością J.A. Załuskiego oraz J.D. Janockiego informuje Nowy Korbut. Najwięcej wniosły do mojej pracy rozprawy M. Manteufflowej, H. Juszczako-wskiej, B.S. Kupścia i H. Lemkego21. Daleko ważniejsze od literatury przedmiotu okazały się jednak źródła, gdyż mimo pozornego bogactwa opracowań Biblioteka Załuskich jest słabo znana. Szczególnie pomocne w pisaniu rozprawy były dla mnie takie — zakończone lub będące

18 P. Bańkowski, Rękopisy rewindykowane przez Polskę z ZSRR na podstawie traktatu ryskiego i ich dotychczasowe opracowania, Kraków 1937. Rękopisy, które wpłynęły do Bibl. Zał. po śmierci Załuskiego, zob. J. Korzeniowski, Zapiski z Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu, Kraków 1910, poz. 323.

19 B.S. K u p ś ć, Polonica rękopiśmienne...

20 Opracowania: P. Bańkowski, op. cit., s. 23—29; A. Kawecka, Biblioteka Narodowa, Warszawa 1937, s. 13—15; S. Turowski, Prace J.A. Załuskiego w niewoli moskiewskiej, „Sprawozdania Akademii Umiejętności", 1914 nr 5; R. Minzloff, op. cit. Źródła: kartoteka zniszczonych rewindykatów Bibl. Nar.; Bibl. Nar. ms. syg. 3139, 3208, 3215.

21 M. Manteufflowa, Gospodarka...; taż: Księgozbiór...; H. Juszcza-kowsika, op. cit., B.S. Kupść, Z dziejów fundacji..., H. Lemke, op. cit.

15


Creative Commons License Prawa do treści książki "Szkice o dziejach Biblioteki Załuskich" posiada Jan Kozłowski. Książka jest dostępna na licencji Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne 3.0 Polska.

▶