mawiają mu nawet powagi, skazują je na opowiadanie baśni, uważają za rodzaj narkotyków (Kinorausch)".8 Zwróćmy uwagę, że zasygnalizowany tutaj mechanizm działania filtru jest w najogólniejszych zarysach podobny do tego. o którym pisał Freud, rozpatrując stosunek treści snów do rzeczywistości.

Osobna kwestia, interesująca dla naszego ujęcia, dotyczy stosunku niektórych twórców filmowych do psychoanalizy. Siergiej Eisenstein i jego koledzy, pracujący w latach trzydziestych w Związku Radzieckim, nie mieli możliwości prezentować w tekstach pisanych i w swoich utworach sądów na temat psychoanalitycznej koncepcji kultury. Natomiast badacze piśmiennictwa twórcy "Pancernika Potiomkina" zwracają uwagę na istotność tej tradycji w jego przypadku.9 Twierdzi się nawet, że po interpretacjach socjologicznych i strukturalistycznych nadszedł czas na "trzeciego Eisensteina" - psychoanalitycznego.

Eisenstein zetknął się z teorią Freuda w młodości, interesowała go osobowość Wiedeńczyka, w Berlinie w 1929 roku spotkał się z Hansem Sachsem, najwierniejszym uczniem Freuda. Także w programie nauczania teorii i praktyki reżyserskiej autorstwa Eisensteina z 1936 roku nazwisko Freuda znajduje się w dziale "Teorii form ekspresji" obok Platona, Arystotelesa i Darwina. Biografia Eisensteina (konflikt z ojcem, rola matki, przeżycia okrucieństw wojny i rewolucji) doskonale nadaje się do psychoanalitycznej interpretacji, podobnej do tej, jaką Freud napisał o Leonardo da Vincim. Eisentein w polemice z Wilhelmem Reichem, usiłującym dokonać mechanicznego przeszczepienia pojęć marksistowskiej analizy zjawisk społecznych na grunt freudyzmu, poddał rewizji szereg tez freudowskich. Chciał widzieć psychoanalizę wyzwoloną z "seksualno-fetyszystycznego światopoglądu", jak pisał w liście do Reicha. Pragnął, aby wzbogaciła się ona o analizę przyczyn obiektyw-nych, pochodzących z konkretnego układu społecznego.10 Anality-cy filmowi podają szereg przykładów, które interpretowane w kluczu Jungowskiej hipotezy bądź wizji Freuda znajdują peł-Gejsze wyjaśnienie. Można mieć nadzieję, że podobne doświadczenia były udziałem szeregu innych twórców radzieckich.11

Problematykę snu podjęli w latach czterdziestych i pięć-