◀


stosowaniem osiągnięć współczesnej socjologii i psychologii społecznej. Autor zastanawia się m.in. nad formami egzystencji i swoistego zarobkowania przedstawicieli marginesu społecznego, opisuje jego „podkulturę", ukazuje metody represji, którymi społeczeństwo średniowiecznego miasta usiłowało się bronić przed środowiskiem przestępczym; analizuje również płynność tej zbiorowości, wskazując na jej powiązania z innymi grupami biedoty. Zwraca też uwagę na grupy nieliczne, lecz istotne dla pełnego obrazu badanego przezeń środowiska, takie jak klerycy, ubodzy artyści, studenci itp.

Sporo informacji o marginesie społecznym w mieście epoki feudalizmu przynoszą prace poświęcone zagadnieniu przestępczości. Z nowszych studiów warto wymienić tu pozycje F. Billa-coisa, Y. Berce'a, F. Fureta i innych, zwłaszcza zaś zbiorowe opracowanie autorstwa A. Abbiateciego, F. Billacoisa, Y. Castana, P. Petrovitcha, Y. Bongerta i N. Castana 19.

Niewiele jest prac dotyczących podobnej problematyki na ziemiach polskich. O różnych grupach składających się na margines społeczny dowiadujemy się jedynie z przestarzałych na ogół przyczynków lub obrazków obyczajowych (m.in. J. M. Kamińskiego i A. Chmielą)20. Nowocześniejsze ujęcia prezentują artykuły i studia materiałowe K. Barana i W. Maisla, które koncentrują się wokół teorii i praktycznego stosowania prawa karnego w dawnej Polsce i Anglii, zawierając przy tym wiele informacji o rzeczywistości społecznej, głównie o środowisku przestępczym 21.

s. 539-554; tenże, Frycza Modrzewskiego problem opiekł nad ubooimi ł europejskie spory wokót pauperyzmu w XVI wieku Iw:] Polska w świecie, Warszawa 1972, s. 207-225; tenże, Zycie codzienne w Paryżu Franciszka VUlona, Warszawa 1972; tenże, Criminalité, Vagabondage, Paupérisme, La Marginalité a l'aube des temps modernes, „Revue d'Histoire Moderne et Contemporaine", t. XXI, 1974, z. 3, s. 337-375.

» F. Furet, Pour la definition des classes Inferleurses a l'époque moderne, „Annales ESC", R. XVIII, 1963, nr 3, s. 459-474; F. Billacois, Pour une enquette sur la criminalité dans la France d'Ancien Regime, „Annales ESC", R. XXII, 1967, nr 2, s. 340-347; Y. Berce, Aspects de la criminalité au XVII siecle, „Revue Historique", t. CCXXXIX, 1968, s. 33-42; A. Abbiateci. F. Billacois, Y. Castan, P. Pe-trovitch, Y. Bongert, N. Castan, Crimes et crlmtnaltte en France (1T-IS' siecles), Paris 1971.

» Np. J.M. Kamiński, o prostytucji, Warszawa 1875; A. Chmiel, Dziady ł betel-fochy Iw:] Szkice krakotoskie, „Biblioteka Krakowska", nr 100, Kraków 1939-1947. Z nowszych por. H. Ruciński, Szpital w Koprzywnicy XV-XVIII w. [w:] Materiały do dziejów spcleczno-rellgtjnych, t. V, Lublin 1974, s. 95-108.

81 W. Maisel, Sadotoifictujo miasta poznania do końca XVI lüieku, Poznań 1961;

16


Niejako uzupełniającymi, z punktu widzenia problematyki marginesu społecznego i ubogiego mieszczaństwa, są rozprawy dotykające tych kwestii od strony formalnoprawnej. Ich autorzy ukazują biednych w świetle ustaw i rozporządzeń. Warto zwrócić uwagę na częstotliwość postanowień o charakterze represyjnym, świadczącą z jednej strony o ich małej skuteczności, z drugiej zaś o wadze problemu i niebezpieczeństwie społecznym, jakie w początkach epoki nowożytnej wiązano z żebractwem i włóczęgostwem. W Polsce wątek ten pojawia się przede wszystkim w szkicach poświęconych ludziom luźnym; dominuje w studium S. Grodziskiego, w mniejszym nieco stopniu występuje w monografiach i przyczynkach N. Assorodobraj, B. Baranowskiego, M. Franćicia, J. Gierowskiego, J. Leszczyńskiego i in.22

Sporo uwagi zagadnieniom biedoty poświęcają autorzy traktujący o ubóstwie w koncepcjach religijnych. Zainteresowanie ich przyciąga przede wszystkim spór toczący się wokół problemu biednego w społeczeństwie oraz walorów i mankamentów cnoty ubóstwa. Średniowieczne wyobrażenie żebraka jako (w skrajnej postaci) uosobienia Chrystusa oraz miłosierdzie uważane za okazję do pełnienia dobrych uczynków stworzyły swoistą koniunkturę dla ubogich. Kryzysy gospodarcze późnego średniowiecza i początków epoki nowożytnej, jak również związany z nimi wzrost liczebności nędzarzy, przede wszystkim zaś poglądy lansowane przez reformację przyczyniły się do bardziej krytycznego spojrzenia na owych „pauperes" i do rozróżnienia potrzebujących pomocy od zdolnych do pracy 23.

K. Baran, Dawny angielski proces karny (do polowy XVII stulecia), „Krakowskie Studia Prawnicze", R. XI, 1978, s. 125-154; tenże, Tortury w angielskim procesie karnym, „Czasopismo Prawno-Historyczne", t. XXXI, 1979, z. 2, s. 57-76; W. Maisel, Tortury w praktyce sądu kryminalnego miasta Poznania w wieku XVI-XVII1, „Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza", t. XIII, 1979, z. 1, S. 115-125.

S. Grodziski, Ludîie luźni. Studium z historii państwa i prawa polskiego, Kraków 1961; J. Gierowski, Ludzie luźni na Mazowszu w świetle uchwal sejmikowych, „Przegląd Historyczny", t. XL, 1949, z. 2, s. 164-202; B. Baranowski, Ludzie luźni w południowo-wschodniej Wielkopolsce w XVI—XVIII w., „Przegląd Nauk Historycznych 1 Społecznych", t. III, 1953, s. 253 nn.; J. Leszczyński, Ludzie luźni na Śląsku w XVII wieku, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka", t. XVI, 1961, s. 277 nn.; N. Assorodobraj, Początki klasy robotniczej. Problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskie], Warszawa 1966; M. Francie, op. cit. 23 Por. m.in. J.P. Gutton, A l'aube du XVII siecle des nouvelles sur les pauvres, „Cahiers d'Histoire", t. X, 1965, s. 87-97; Z. Davis, Poor Relief, Humanism and

2 — Pauperes...

17


Książka ma pełne prawa zastrzeżone i można ją wykorzystywać wyłącznie na zasadzie dozwolonego użytku

▶