Historyków miast od dawna zajmuje problem ustalenia kryteriów podziału społeczności miejskiej. Żadna z licznych prób rozwiązania tego zagadnienia nie wydaje się w pełni zadowalająca — dotyczy to szczególnie uboższych mieszkańców, wyodrębnienia ich jako warstwy, określenia miejsca i oceny roli, jaką odgrywali. Dawniejsza historiografia polska hołdowała uproszczonej koncepcji dualistycznego podziału ludności miejskiej na patrycjat i pospólstwo. Idąc za większością źródeł ignorowano natomiast istnienie plebsu, nie dostrzegając konfliktów nurtujących społeczność dawnych miast. Historiografia marksistowska, opierając się na rozważaniach m.in. F. Engelsa, podzieliła ludność miejską epoki feudalnej na 3 podstawowe kategorie: patrycjat, pospólstwo i plebs. Przesłankami przyjęcia tego podziału były stosunki ekonomiczne, głównie własnościowe. Nie jest to jednak jedyny możliwy model struktury zbiorowości miejskiej ery przed-industrialnej. W zależności od punktu odniesienia można ją bowiem podzielić na:

a) Właścicieli środków produkcji, z dodatkowym wyróżnieniem zaangażowanych i bezpośrednio niezaangażowanych w procesie produkcji oraz nie posiadających tych środków (kryterium przynależności klasowej);

b) Najbogatszych, średnio zamożnych i biedotę (kryterium zamożności);

c) Patrycjat, pospólstwo i plebs (kryterium społeczno-politycz-no-prawne);

1 F. Engels, Wojna chłopska w Niemczech [w:] K. Marks, F. Engels, Dzieła, t. VII, Warszawa, 1973, s. 395—399.

5