◀


24

Jacek Tarkowski

której wygłoszono 12 referatów na temat legitymacji. W podsumowaniu sesji stwierdzono, że tradycyjne pojęcie legitymacji jest mało użyteczne dla analizy społeczeństwa polskiego oraz że źródeł stabilności tego systemu szukać należy w takich zjawiskach jak bierna adaptacja, apatia, bierna zgoda itd. Referaty te zaprezentowano również w czasie polsko-brytyjskiego okrągłego stołu w maju 1986 roku. Niedługo zostaną opublikowane przez Uniwersytet Warszawski .

Ankietowe techniki badawcze są nadal najbardziej popularnymi technikami stosowanymi w polskiej socjologii. Nic dziwnego więc, że badania wartości, postaw i opinii są chyba najbardziej popularnymi tematami badań socjologicznych. Nie interesuje nas tutaj większość tych badań, dotyczą one bowiem tematów „niepolitycznych". Wiele jednak badań ankietowych próbowało wkraczać do „stref zakazanych" i sondować najbardziej drażliwe problemy świadomości społecznej. Szczególnie interesujące są te, które dają wgląd w zmiany wartości i opinii politycznych w szerokim przedziale czasu. Wspomnijmy tu badania Stefana Nowaka dotyczące postaw i opinii politycznych polskich studentów. Pierwsze badania przeprowadzono w 1957 roku i powtórzono w 1978" . Kontynuowali je współpracownicy Nowaka na początku lat osiemdziesiątych' .

Inne duże badanie świadomości politycznej, tym razem na skalę ogólnokrajową, przeprowadziła grupa socjologów z rolskiej Akademii Nauk. Pierwszy sondaż „Polacy 80" pokazał obraz poglądów i opinii na temat najbardziej palących problemów politycznych tuż po strajkach sierpniowych i powstaniu „Solidarności"' . Grupa powtórzyła badania w roku 1981, kończąc je ledwie tydzień przed wprowadzeniem stanu wojennego i rzucając światło na świadomość polityczną w tym krytycznym momencie" . Raport z tego badania wydrukowany tylko w stu egzemplarzach został od razu skonfiskowany, ale autorzy zachowali kilka kopii, które przedrukowane przez podziemną prasę weszły do społecznego obiegu. Po wielu nieudanych próbach grupa zdołała powtórzyć badania w 1984 roku. Raport zatytułowany „Polacy '84" opublikowano znowu w ograniczonej liczbie egzemplarzy w 1986 roku" .

Wspomnijmy tu również długofalowe badania wartości wyznawanych przez lokalnych liderów, które rozpoczęły się w połowie lat sześćdziesiątych" i były wielokrotnie powtarzane w ramach badań władzy i polityki lokalnej" .

A. Rychard, A. Sutek (red.): Legitymizacja Klasyczne teorie i polskie doświadczenia. Warszawa 1988.

S. Nowak (red.): Studenci Warszawy. Studium długofalowych przemian postaw i wartości. Warszawa 1991.

G. Lindenberg: Zmiana społeczna a świadomość polityczna. Dynamika postaw politycznych studentów

Warszawy 1979-83. Warszawa 1986; G. Lindenberg, K. Nowak: Świadomość społeczna wobec konfliktu

i kryzysu. Robotnicy i studenci Warszawy 1983-84, Warszawa 1987.

34

W. Adamski i in.: Polacy '80. cyt. wyd.

35 W. Adamski i in.: Polacy '&J. Postrzeganie kryzysu i konfliktu. Warszawa 1982.

36W. Adamski i in.: Polacy '84. Dynamika konfliktu i konsensusu, Warszawa 1986.

37

Ph. Jacob (red.): Values... cyt. wyd.

38K. Jasiewicz i in.: Władza lokalna... cyt. wyd.; J. Wiatr (red.): Władza lokal/ta na progu... cyt. wyd.; tenże (red.): Władza lokalna w warunkach... cyt. wyd.; A. Jasińska, R. Siemieńska: Attitudes of Local Authorities Prior to the Crisis of 1980. „Sisyphus" t. HI: 1982; R. Siemieńska: Local Leaders' Hierarchy of Values and Their Model of a ., Good Leader". W: J. Wiatr (red.): Local Polittcs in Poland. Twenty Years of Research. Warszawa 1986.


Nauki polityczne a socjologia

25

Ramy tej pracy nie pozwalają na zagłębianie się w szczegółową charakterystykę rozmaitych badań opinii i poglądów politycznych, które w ciągu ostatnich lat w Polsce przeprowadzono. Olbrzymi do nich wkład wniosły trzy wielkie ośrodki badania opinii publicznej — Ośrodek Badania Opinii Publicznej Polskiego Radia i Telewizji, Krakowski Ośrodek Studiów Prasoznawczych i Centrum Badania Opinii Społecznej przy Radzie Ministrów. Wszystkie one prowadzą systematyczne i regularne badania ankietowe dotyczące szerokiego zakresu zagadnień społecznych, gospodarczych i politycznych. W latach szśćdziesiątych i siedemdziesiątych wyniki tych badań, szczególnie „politycznych", utajniano zachowując je do wyłącznego użytku najwyższych urzędników partyjnych i rządowych. W latach 1984-85, w ramach polskiej głastnosti, udostępniono wyniki tych badań wszystkim zainteresowanym. Jednocześnie rząd zaczął je szeroko wykorzystywać w rozmaitych akcjach propagandowych.

Obserwujemy też interesujące próby syntezy wyników badań i całościowego ujęcia stanu obecnego i zmian świadomości politycznej w Polsce. Najbardziej interesujące wydają się być dwa eseje Stefana Nowaka zatytułowane „Postawy, wartości i aspiracje społeczeństwa polskiego"" i Dylematy i antynomie świadomości społecznej drugiej połowy lat osiemdziesiątych" oraz pewne prace Mirosławy Marody, na przykład esej pod tytułem „Antynomie społecznej świadomości" .

Należy wreszcie odnotować pewne badania na tematy czysto polityczne. Nie tworzą one zintegrowanej całości, a raczej reprezentują indywidualne zainteresowania poszczególnych naukowców. Niemniej zwiększają one „posmak polityczny" socjologii polskiej. Są więc prace na temat problemów państwa , przywództwa politycznego ", władzy , o socjalizacji politycznej4 i zachowaniach wyborczych . Możemy włączyć do tej grupy badania nad władzą i polityką lokalną, które już wcześniej w tym tekście chrakte ryzowałem.

Kryzys i konflikty lat osiemdziesiątych upolityczniły każdy aspekt i każdy element życia w Polsce. Tym razem nie tylko reżim i system, ale samo społeczeństwo zaczęło przypisywać znaczenia polityczne rozmaitym zjawiskom społecznym i gospodarczym. Polityczne podziały stały się wyraźne i silnie oddziaływały na postawy i zachowania

W: S. Nowak (red.): Społeczeństwo polskie w czasie kryzysu. Warszawa 1984.

W: J. Wiatr (red.): Zaspokajanie potrzeb w warunkach kryzysu. Warszawa 1986.

41 „Odra" 1987 nr 1.

J. Wiatr: Naród i państwo w polskiej świadomości społecznej. „Studia Socjologiczne" 1984 nr 4; tenże: Współczesne treści marksistowskiej teorii państwa. „Studia Socjologiczne" 1985 nr 3-4.

43 B. Dobek: Uwarunkowania przywództwa politycznego. „Studia Socjologiczne" 1985 nr 1; R. Holly. Funkcjonalne teorie przywództwa. „Studia Socjologiczne" 1981 nr 1; J. Wiatr: Przywództwo polityczne w świetle badań socjologicznych. „Studia Socjologiczne" 1984 nr 2; tenże: Biografia męża stanu jako materiał socjologiczny. „Studia Socjologiczne" 1985 nr 1.

J. Kozielecki: Erozja władzy: anatomia zjawiska. „Studia Socjologiczne" 1986 nr 2; tenże: Motywacja krytyczna: hipotezy i mistyfikacje. „Studia Socjologiczne" 1986 nr 1; H. Domański: Zasady rekrutacji do stanowisk kierowniczych. „Studia Socjologiczne" 1986 nr 3.

B. Frątczak-Rudnicka: Wpływ aktualnych wydarzeń politycznych na postrzeganie zróżnicowań społecznych. „Studia Socjologiczne" 1984 nr 1.

46J. Wiatr, J. Raciborski: Wybory w PRL. Doświadczenia i wnioski. Warszawa 1987.


Creative Commons License Prawa do treści książki "Władza i społeczeństwo w systemie autorytarnym" posiada Jacek Tarkowski. Książka jest dostępna na licencji Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne 3.0 Polska.

▶