30

cję najlepiej charakteryzuje odwrócenie sensu sław- nego zdania Mochnackiego: „narodowość schroniła się do rodziny, gdy rodzina stała się narodowością". Obrona rodziny tedy, więc własnych egoistycznych (nawet niekoniecznie egoistycznych w sensie klaso- wym) interesów, łatwo mogła być osłonięta feretro- nami mesjanizmu czapki i papki. Zróżnicowanie to zatem jest mylne.

Pytanie, wobec którego stawały wówczas postawy społeczne, nie było pytaniem o to, czy należy być czyn- nym, czy biernym, tylko pytaniem o to, jaki typ po- stawy zaspokajając interesy grupowe ma szanse hi- storycznej skuteczności27. Wokół tego samego pytania zorganizowane były postawy owych „buntowników" czy, jak pisze Cywiński, „niepokornych". Przy czym nie tylko udzielali oni różnych od poprzedników od- powiedzi na te pytania, ale i odpowiedzi samych „nie- pokornych" były znakomicie różne. Inaczej zatem na pytanie o kształt i cel „czynu" w danej sytuacji hi- storycznej odpowiadali Aleksander Świętochowski i Teodor Jeske-Choiński, inaczej potem Ludwik Wa- ryński i Teodor Tomasz Jeż, jeszcze inaczej Jan Lud- wik Popławski i Bolesław Limanowski, na koniec zaś tego wyliczenia Roman Dmowski, Józef Piłsudski i Róża Luksemburg. Dla nas szczególnie ważne jest, że "w latach dziewięćdziesiątych i później właściwe zróżnicowanie wszystkich tych postaw dokonywało się nie na osi aktywizm — pasywizm, lecz na osi patrio- tyzm — socjalizm. Na przełomie wieków każdy ruch polityczny w Polsce i każda usiłująca zyskać zwolen- ników postawa społeczna musiały rozstrzygać dylemat przetworzenia społecznego i rekonstrukcji narodowej,

27 Ostatecznie zaś trzeba pytać, czyje interesy grupowe w tamtej sytuacji historycznej zbiegały się z interesami więk- szości społeczeństwa, były zatem zdolne zwiększać emancypa- cyjną energię całego narodu.

31