Przy czym przyjmujemy, że zjawiska takie mają za- sadniczo trzy aspekty: emocjonalny, poznawczy i war- tościujący. Pośrednikiem zaś wszystkich interakcji w każdym z możliwych jej aspektów, środowiskiem, w którym jedynie mogą one dochodzić do skutku, jest wspólna kultura, czyli wspólnie uznawane syste- my symboli. Centralną rolę we wspólnej kulturze peł- nią normy moralne stabilizujące dany system inter- akcji; składnikiem wspólnej kultury są jednak nie tylko normy moralne, lecz również kategoryzacje po- znawcze i symbolizacje uczuciowe. Osobowość kształ- tuje się przez internalizację wszystkich tych trzech rodzajów zjawisk, warunkującą jej istnienie w syste- mie społecznym. Kształtuje się ona zatem nie tylko przez internalizację przyjętych w danym środowisku norm moralnych, lecz również (w porządku genetycz- nym pierwotnie) symbolizacji uczuciowych i katego- ryzacji poznawczych. Oznacza to, że dziecko nasam- przód musi się nauczyć rozpoznawać matkę, aby na jej obecność reagować uśmiechem, a na tym podłożu dopiero może sobie przyswoić normy moralne regu- lujące jego stosunek do matki. Przyjmuje się tutaj, że zarówno rozpoznanie, jak i reakcja uczuciowa (osiągająca powoli coraz wyższy stopień symboliza- cji, aż do opanowania języka) nie są wynikiem po- trzeby organicznej po prostu (jak na przykład meta- bolizm), lecz rezultatem specyficznego uczenia się wzoru kulturowego. Reguły rozumienia powyższego przykładu dają się sukcesywnie rozszerzać na kolej- ne stopnie socjologicznej ogólności — od rodziny, po- przez środowisko społeczne, grupę rówieśniczą, aż do klas społecznych, narodu i ludzkości. Oznacza to, że daną osobowość można uważać za ukształtowaną, kie- dy zinternalizowała ona panujące w danej grupie ka- tegoryzacje poznawcze, symbolizacje uczuciowe i nor- my moralne. Przy czym — to uściślenie wydaje się

23