◀


późno, bo dopiero w latach 1526-1529. Prawdziwa jednak unifikacja wymagała dziesięcioleci funkcjonowania w ramach systemu politycznego Królestwa Polskiego, a później Rzeczypospolitej, dostosowywania własnych rozwiązań i instytucji politycznych do modelu ustrojowego całego państwa. W procesie tym szlachta mazowiecka była stroną niezwykle aktywną, świadomie dążyła do zlikwidowania różnic dzielących ją od mieszkańców pozostałych rejonów. Sejmiki mazowieckie sumiennie i żywo uczestniczyły w sejmowych zmaganiach o realizację postulatów egzekucyjnych, a gdy Zygmunt August chciał zmniejszyć ich liczbę, ostro broniły swego statusu, traktując plany królewskie jako próbę ograniczania „dostępu" do demokracji. Tym trudnym początkom integracji Mazowsza z Koroną poświęcona będzie odrębna monografia3. Celem naszej pracy jest przedstawienie sejmików mazowieckich w okresie panowania Wazów — gdy Warszawa stała się nie tylko miejscem elekcji i sejmów, ale też rzeczywistym centrum życia politycznego Rzeczypospolitej, a Mazowszanie, coraz liczniej osiągający czołowe godności i urzędy państwowe, weszli w skład ścisłej elity władzy. Wtedy też zakończył się proces pełnego zrośnięcia Mazowsza z Rzecząpospolitą, nie tylko prawnego, lecz przede wszystkim w dziedzinie świadomości. Epoka Wazów była jednocześnie okresem przełomu, ewolucji ustroju — nie tyle zresztą jego form, ile treści. Sprawdzający się za panowania ostatnich Jagiellonów i pierwszych władców elekcyjnych model monarchii mieszanej (monarchia mixta) zaczął się załamywać i coraz większą rolę w życiu publicznym odgrywały fakcje magnackie. Proces ten zaznaczył swe wyraźne piętno także na życiu politycznym Mazowsza, zmieniając charakter mazowieckiej demokracji oraz oblicze i rolę tamtejszych sejmików. Dawniejsza historiografia dosyć pobieżnie traktowała udział szlachty mazowieckiej w życiu państwa, a nawet — patrząc przez pryzmat niechętnych Mazurom szesnastowiecznych prześmiewców — szukała w ich działaniach i opiniach przejawów zacofania i konserwatyzmu w stosunku do reszty kraju. Szczególną rolę w utrwaleniu się pewnych, na ogół negatywnych, stereotypów na temat obywateli Mazowsza miały prace Władysława Smoleńskiego4. Próbę bardziej „życzliwego" spojrzenia na mazowiecką rzeczywistość polityczną podjęli w latach czterdziestych i sześćdziesiątych Józef Gierowski oraz Irena Gieysztorowa5. Podążając ich śladem, chcemy spopulary- 6zowa

ać wyniki najnowszych (także własnych) badań, zaprezentować materiał, który pozwoli lepiej, aniżeli czyniła to dawna literatura, ocenić udział oraz miejsce mazowieckich sejmików w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej. Pragniemy przedstawić strukturę, organizację i funkcjonowanie szlacheckich zgromadzeń na Mazowszu w jego historycznych granicach, obejmujących nie tylko województwo mazowieckie (a więc tereny byłego Księstwa Mazowieckiego), lecz także płockie i rawskie, choć te ostatnie często nawet przez współczesnych (np. M. Stryjkowskiego) zaliczane były do Wielkopolski. Badania potwierdziły, że istniały względnie trwałe, silne powiązania pomiędzy województwami płockim i mazowieckim, i to nie tylko w formie bardzo zbliżonej struktury społeczno-demograficznej czy własnościowej (odmiennej aniżeli w województwie rawskim). Elitę polityczną obu województw tworzyły bądź te same rodziny (np. Kryscy czy Krasińscy), bądź ze sobą skoligacone. Niewątpliwie dodatkowym czynnikiem integrującym była przynależność obu województw (poza enklawami należącymi do diecezji poznańskiej) do jednej diecezji ze stolicą w Płocku i biskupimi rezydencjami w Pułtusku, Wyszkowie, Broku czy Jabłonnie. Przedstawiciele Mazowsza płockiego, zarówno senatorowie jak i posłowie szlacheccy, częstokroć przyjeżdżali na zjazdy do Warszawy i domagali się prawnego usankcjonowania tego zwyczaju. Rawianie nie odczuwali potrzeby instytucjonalnych więzi (poprzez wspólne zgromadzenia) z województwem mazowieckim czy płockim. Nie oznaczało to wszakże izolacji województwa rawskiego od reszty mazowieckich ziem. Istotniejsza bowiem od rozwiązań organizacyjnych i prawnych była praktyka polityczna, a ta dostarczała aż nadto dowodów na istnienie w czasach wazowskich powiązań nieformalnych pomiędzy sejmikami wszystkich trzech województw. Podstawę tych więzi stanowiły rodzinne koligacje i nabywanie przez uczestników życia politycznego majętności poza granicami macierzystego województwa, co umożliwiało bywanie na różnych sejmikach. Przytoczone argumenty przemawiają za łącznym omawianiem zgromadzeń szlacheckich wszystkich trzech województw. Wypada jednak w tym miejscu dodać, iż niedostatki źródłowe, generalnie utrudniające badania nad mazowieckim systemem sejmikowym, w przypadku województwa rawskiego są szczególnie dotkliwe, co znacznie komplikuje formułowanie hipotez i uniemożliwia odtworzenie w miarę pełnego obrazu życia politycznego tego regionu6. 7

Creative Commons License Prawa do treści książki "Sejmiki mazowieckie w dobie Wazów" posiada Jolanta Choińska-Mika. Książka jest dostępna na licencji Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne 3.0 Polska.

▶