◀


16

Rozdział I

Kant i Goethe, to stwierdzić będziemy musieli, że zasady programu z XVII w. przetrwały - choć w różnym stopniu u poszczególnych autorów - aż do schyłku epoki świateł.

3. „Sztuka królewska" wobec kryzysów XVII i XVIII w. Główne tezy pracy

Główny przedmiot niniejszej pracy stanowią wzajemne relacje między Rosenkreuzerei i masonerią, pojmowanymi jako ruchy intelektualne (masoneria również jako „instytucja"), a ideowymi kryzysami XVII i XVIII w. „Sztuka królewska" Różokrzyżowców i wolnomularstwa potraktowana została jako wielokierunkowa reakcja światopoglądowa na występujące w różnych okresach i w różnych miejscach Europy kryzysy polityczne, społeczne, religijne i związane z nimi kryzysy wartości.

Interpretacja taka zaprzecza tradycyjnemu ujęciu osiemnastowiecznej masonerii jako wyłącznie „awangardy", czy też „forpoczty" Oświecenia, równocześnie zaś - rzadziej spotykanemu - przedstawieniu masonerii jako ideologicznego sojusznika „starego porządku" (argument z udziału w ruchu monarchów, arystokracji rodowej i dostojników Kościoła katolickiego)34. Autor proponuje w zamian dynamiczny, zmienny w czasie i przestrzeni obraz wolnomularstwa.

W opinii autora, „sztuka królewska" (rozumiana tu szeroko, jako synteza dokonań tak Różokrzyżowców, jak i ich masońskich następców) spełniała różnorakie funkcje - od religijnej poczynając, na politycznej kończąc - zawsze dzięki tworzeniu praktycznej alternatywy dla danego problemu czy dylematu światopoglądowgo. Dlatego też mówić możemy o alternatywie wolnomularskiej jako swoistym fenomenie myśli nowożytnej.

Wielość funkcji doktryny wolnomularskiej wynikała wprost z jej ezoterycznego charakteru. Równocześnie eklektyczny, zarazem synkretyczny charakter systemu, odziedziczonego po nowożytnych neoplatonikach i her-metystach, powodował, iż na jego gruncie ścierać się mogły i przetapiać w nową całość najróżniejsze, często sprzeczne ze sobą tendencje XVII i XVIII w. Stąd, na przykład, łatwość z jaką przyswajał on nowatorskie koncepcje społeczne z jednej, i zdobycze naukowego przyrodoznawstwa z drugiej strony. Jako system otwarty wolnomularstwo było w stanie udzielić odpowiedzi na wiele pytań, jakie stawiały czasy, rozwiązać wiele problemów - i to na różne sposoby. Konkretne rozwiązanie, a więc interpretacja ogólnych zasad i założeń, zależało w masonerii od samych zainteresowanych. Posługując się jednym uniwersalnym językiem, językiem symboli i alegorii, mogła ona przemawiać wszystkimi językami świata. Mogła też zwracać się do wyznawców różnych religii i do przedstawicieli różnych środowisk, do ludzi o różnym poziomie intelektualnym.


Przedmiot pracy i problemy badawcze

17

Zbliżając się do wielkich religii poprzez swój uniwersalizm, wolnomularstwo odróżniało się od nich z racji poznawczego indywidualizmu i subiektywizmu. W przeciwieństwie do religii pozytywnych nigdy nie stworzyło skończonego systemu, nie wypracowało spójnej doktryny. W ścisłym związku pozostaje z tym fakt, że masoneria nigdy nie posiadała ani swojego papieża, ani też soboru. Nigdy też - wbrew obiegowym opiniom

- nie tworzyła jednej lub jednolitej organizacji. Od momentu swoich narodzin w XVII w. była ruchem rozpadającym się na wiele ostro konkurujących ze sobą odłamów - mimo energicznych prób ujednolicenia i scentralizowania tego ruchu, podejmowanych na licznych w XVIII w. konwentach45. Po trzystu pięćdziesięciu latach istnienia na ruch ten składa się ponad trzysta organizacji i stowarzyszeń, grupujących ok. 8 mln ludzi mówiących wszystkimi językami świata, wyznających wszystkie wielkie religie, reprezentujących różne poglądy polityczne - za wyjątkiem skrajnej lewicy i radykalnej prawicy46.

Zaproponowane tu ujęcie problemu wolnomularstwa pozwoliłoby przeprowadzić - w odniesieniu do XVII i XVIII w. - następujące, powiązane ze sobą tezy:

1. Część swoich zasad ideowych, ale równocześnie wszystkie swoje funkcje, a także symboliczny język i inicjacyjny charakter, wolnomularstwo przejęło bezpośrednio lub pośrednio od ruchu Różokrzyżowców. „Sztuka królewska" masonerii stanowiła praktyczną, hic et nunc realizację programu odnowy duchowej chrześcijaństwa, zaproponowanego przez Różokrzyżowców. Inaczej mówiąc, wolnomularstwo spekulatywne uaktualniło (w arys-totelejskim tego terminu znaczeniu) i zinstytucjonalizowało utopię Różokrzyżowców o „reformacji całego szerokiego świata".

2. Kwestia ideowych związków pomiędzy ruchem Różokrzyżowców 1 masonerią może być stosunkowo łatwo rozstrzygnięta, jeśli obie formacje przeanalizujemy nie tylko pod kątem zawartości programów, lecz także

- lub nawet głównie - z punktu widzenia podjętych przez nie intelektualnych funkcji. Te ostatnie więc powinny znaleźć się w centrum refleksji przyszłych badaczy zagadnienia.

3. Od początku XVIII w. ruch wolnomularski stanowił platformę, na której ujawniały się społeczne i światopoglądowe konflikty „epoki świateł". Na gruncie „sztuki królewskiej" ulegały one - do pewnego stopnia i do pewnego czasu - rozładowaniu. Dlatego też mówić można o kompensacyjnej, czy psychoterapeutycznej funkcji oświeceniowego wolnomularstwa.

4. Wewnętrznie zróżnicowany pod względem ideowym ruch wolnomularski był w XVIII w. zwierciadłem niepokojów i frustracji z jednej strony tych grup, które awansując przeżywały trudności adaptacji do nowych ról społecznych, politycznych etc. (np. nowej szlachty, nowej burżuazji czyli tzw. dżentelmenów w Anglii, młodej inteligencji w krajach


Creative Commons License Prawa do treści książki "Ordo ex chao : wolnomularstwo i światopoglądowe kryzysy XVII i XVIII wieku" posiada Tadeusz Cegielski. Książka jest dostępna na licencji Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

▶