PRZEDMIOT PRACY I PROBLEMY BADAWCZE

„Teraz też recentissime nowy szatan partus wyszedł na świat między katolikami. Nowa sekta „Franc-Massonów", jakichsi Mularzów, którzy nową chcą bramę do piekła prawowiernym założyć: nie murować, lecz rujnować stabilia wysłani a principe mendacii Diabolo [...] Maksym, nauki, artykułów dociec tej sekty nie można [...]"

Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny

s. 793.

I. „Sztuka królewska": w poszukiwaniu definicji i genezy zjawiska

Tematem książki jest przygoda intelektualna; przygoda, która stała się udziałem siedemnastowiecznych teologów i filozofów niemieckich, czeskich, angielskich - i ich sukcesorów i kontynuatorów w następnym stuleciu, wolnomularzy. Nowożytna, tak zwana spekulatywna masoneria jest zjawiskiem nad wyraz złożonym, nie poddającym się prostym klasyfikacjom. Być może właśnie dlatego już od dwu stuleci skupia na sobie uwagę nie tylko historyków, lecz także duchownych różnych wyznań, polityków, wszelkiej maści polemistów. Wieloznaczność i wieloaspektowość to cechy nawet oficjalnej nazwy masonerii - „sztuka królewska". Ars regia, The Royal Art, die königliche Kunst, l'art royale są określeniami zbiorczymi aż czterech różnych dyscyplin czy też dziedzin ludzkiej aktywności: alchemii, matematyki (szczególnie geometrii), architektury oraz wolnomularstwa spekulatywnego. Z wymienionych dyscyplin pierwsza zaliczana jest do historycznej kategorii „nauk tajemnych", druga „sztuk wyzwolonych". Z kolei architektura to córka matematyki, ostatnią zaś dziedzinę „sztuki królewskiej" tradycja wolnomularska znana już w XVII w. wyprowadza z trzech pierwszych1. Wszystkie musiały w opinii przeszłości na tyle ściśle łączyć się ze sobą, że przydano im wspólną nazwę. Wejrzenie w problemy rozwoju tylko jednej z nich potwierdza podobną intuicję; najlepiej znane są nam, rzecz jasna, historyczne związki pomiędzy matematyką i architekturą1.

Przedmiotem naszej refleksji będzie zwłaszcza ostatni, historycznie najmłodszy aspekt „sztuki królewskiej" - wolnomularstwo spekulatywne. Termin „wolnomularstwo spekulatywne", przyjęty niemal powszechnie w dziejopisarstwie, winien odróżnić intelektualny ruch epoki nowożytnej od jego hipotetycznych początków związanych ze sztuką architektury, ściślej