◀


30

Rozdział I

38 K.R.H. Frick, Erleuchteten, op. cit. s. 152.

39 F.A. Yates, Giordano Bruno and the Hermetic Tradition, Chicago 1964; idem, The Rosicrucian Enlightenment, London 1972, cyt. dalej wg wyd. niemieckiego: idem, Aufklärung im Zeichen des Rosenkreuzes, Stuttgart 1975, ». 241.

40 F.A. Yates, Aufklärung, op. cit. rozdz. I, II, VIII, także s. 237 nn.

41 Ibid. s. 7.

42 Ibid. rozdz. I.

43 Por. przypis 24.

44 Wyczerpujący przegląd historio graficzny prezentuje Ludwig Hammermayer, por. idem, Zur Geschichte der europäischen Freimaurerei und der Geheimgesellschaften im 18. Jahrhundert. Genese - Historiographie - Forschungsprobleme, [w:] E.H. Balazs [wyd.], Beförder der Aufklärung, op. cit. s. 9-68; odnośnie do konserwatywnego nurtu w wolnomularstwie por. także: J.A.F. Benimeli, Bibliografia de la Masoneria. Introduction historico-critica. 2.* edición corregida y aumentada, Madrid 1978, s. 363-367; K. Epstein, German Conservatism, op. cit. s. 84-111.

45 Por. zwłaszcza L. Hammermayer, Freimauer-Konvent, op. cit.

46 Szerzej na temat miejsca „sztuki królewskiej" w dwudziestowiecznym społeczeństwie i dyskusji wokół tej kwestii por. T. Cegielski, Znowu Masoni (recenzja z: L. Hass, Zasady w godzinie próby. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1929-1941, Warszawa 1987), ,,Res Publica" 1987 (r. 1), nr 3, s. 117-119.

47 H. Schick, Das ältere Rosenkreuzertum. Ein Beitrag zur Entstehungsgeschichte der Freimaurerei, Berlin 1942; por. opinie na temat naukowej wartości pracy: K.R.H. Frick, Erleuchteten, op. cit. s. 164, przypis 6.

48 T. Cegielski, The Masonic Collections in Poland, „L'Incontro delle genti. Rivista Trimestrale di scienze, lettere ed arti" Ottobre-Dicembre 1991 (r. 26), s. 20 n.

49 H. Schick, Rosenkreuzertum, op. cit. s. 302.

50 W. Begemann, Die Fruchtbringende Gesellschaft und Johann Valentin Andrea, „Zirkelkorrespondenz", Neue Folge, Oktober 1911 (t. IV) z. 1, s. 1-79; idem, Der Orden der Unzertrennlichen des achtzehnten und die Fruchtbringende Gesellschaft des siebzehnten Jahrhunderts, „Zirkelkorrespondenz", Neue Folge, 1911 (t. IV), z. 3/4, s. 1-77.

51 D. Stevenson, Origins of Freemasonry, op. cit. s. 3 nn.

52 Zwraca na to uwagę m.in. W. Begemann, Vorgeschichte, t. 1, op. cit., s. 366.

53 Stan badań nad poezją wolnomularską omawia E. Wichrowska, Polska poezja wolnomularska, „Ars Regia. Czasopismo poświęcone myśli i historii wolnomularstwa" 1992 (t. 1), z. 1, s. 30-45.

54 S. Prichard, Masonry Dissected, London 1730; New edition, London 1774. Mało znany jest inny antymasoński pamflet tegoż autora: idem, The Principles of Free-Masonry delineated, Exeter 1777.

55 Por. załącznik do: J. Anderson, The New Book of Constitutions of the Antient and Honour able Fraternity of Free and Accepted Masons. Containing Their History, Charges, Regulations, etc. Collected and Digested by Order of the Grand Lodge from their old Records, faithful Traditions and Lodge-Books. For the Use of the Lodges. By..., London 1738.

56 Inaczej jeszcze Frances Yates, która rozpatruje mistyfikacje Andreaego w kontekście barokowej „teatralizacji życia", por. F.A. Yates, Aufklärung, op. cit. s. 151-154.

57 Interesującą próbę „naiwnej" interpretacji średniowiecznych tekstów literackich (cyklu nt. Świętego Grala) prezentuje: P. Duval, Recherches sur les structures de la pensée alchimique (Gestalten) et leurs correspondances dans le conte du Graal de Chrétien de Troyes [...], Lille 1975; z tej też pracy zaczerpnęliśmy termin „lektura naiwna" (lecture naive).


ROZDZIAŁ II

ŚWIAT RENESANSOWEJ HETERODOKSJI

„Dobry mój Boże, słyszę oto, Że ten tylko buduje okazale mury,

Kto sam zamierza znaleźć w nich mieszkanie. A czyż był kiedy, czyż kiedy powstanie Dom wspanialszy niż Człowiek? niż ten Człowiek,

który Wszystko przyćmiewa swą istotą,

W człowieku jest symetria świetna, Proporcje wiążą jego członki, podobieństwem

Kojarzą wszechświat z pojedynczym życiem;

Najdalsze części ciała są rodzeństwem: Głowa jest siostrą stopy i nić je sekretna

Łączy z przypływem i księżycem"

George Herbert Człowiek, przekład S. Barańczak

I. ,,Corpus Hermeticum": teologia heroizmu

Historycznym źródłem terminu i zjawiska hermetyzmu jest tak zwane Corpus Hermeticum, grupa greckich (i jednego łacińskiego) tekstów religijnych powstałych w II i III w. naszej ery jako zapis objawień zhel-lenizowanego boga Hermesa Trismegistosa. Nauka Hermesa „Po Trzykroć wielkiego", tożsamego z Tothem z jednej i Merkurym z drugiej strony, stanowi synkretyczny amalgamat myśli gnostyczno-hellenistycznej, platońs-ko-pitagorejskiej i mistyczno-kabalistycznej1. W swej substancji Corpus Hermeticum, od tytułu pierwszej księgi zwane równie Poimandresem, zawiera treść starożytnych kosmogonii egipskich, babilońskich, chaldejskich, perskich i wczesnych sekt gnostycznych. Wyłaniający się z tekstu Poimandresa (historii stworzenia), łacińskiego przekładu Asklepiosa (mądrości objawionej Tothowi, synowi Trismegistosa) oraz tekstu Tabula Smaragdina obraz chaosu i ciemności jako źródła życia, sprowadzić można do następujących pryncypiów:

1. Kreacja stanowi rezultat katastrofy, względnie seksualnego związku pomiędzy co najmniej dwoma głównymi siłami kosmicznymi; świat stworzony został przy tym z praegzystencjalnego chaosu.

2. Kreacja nie jest wolna od elementów irracjonalnych i groteskowych.

3. Zmienność, ciemność oraz muł stanowią warunki do powstania życia.

4. Wąż i różnego rodzaju istoty hybrydalne, podniesione do rangi bóstw, to symbole kosmicznej energii.


Creative Commons License Prawa do treści książki "Ordo ex chao : wolnomularstwo i światopoglądowe kryzysy XVII i XVIII wieku" posiada Tadeusz Cegielski. Książka jest dostępna na licencji Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

▶