O powszechności i różnorodności postaw związanych z czasem

W życiu codziennym i w myśleniu potocznym nie zawsze zdajemy sobie sprawę z tego, iż to nowożytna, europejska, zindustrializowana kultura narzuciła pewien sposób rozumienia czasu i przyzwyczaiła do uznawania go za "powszechny", "zwykły", "oczywisty", "naturalny". Doświadczenia. codzienne, polegające na koordynowaniu działań z czasem, liczeniu się z zegarem, posługiwaniu się kalendarzem, oszczędzaniu czasu itp., nie budzą najmniejszych nawet wątpliwości co do powszechności takiego właśnie sposobu odczuwania i pojmowania czasu. Czas, którego upływ odmierza zegar i kalendarz, pojęcie czasu linearnego, tzn. rozumianego jako ciągłe następstwo równych, odmierzonych odcinków biegnących od przeszłości przez teraźniejszość ku przyszłości, jako upływ godzin, minut, lat, koncepcja czasu jednolitego, abstrakcyjnego, matematycznego, pozbawionego wszelkich konkretyzujących odniesień, czas jako zewnętrz-ny regulator zachowań, autonomiczny układ odniesienia - wydaje się być czymś absolutnie powszechnym, niemalże "naturalnym" sposobem myślenia o czasie i odczuwania czasu. Dorobek antropologii przede wszyst-ki m podważył tego rodzaju potoczne "wyobrażenia i oczywistość codziennych doświadczeń. Dane pochodzące z bardzo różnych społeczeństw, dotyczące właściwych im postaw wobec czasu, ukazują, że nie istnieje jeden powszechny, uniwersalny sposób rozumienia czasu, że właściwe nowożytnej kulturze euroamerykańskiej koncepcje i wyobrażenia na temat czasu oraz sposoby jego mierzenia to tylko jedna z możliwych postaci jego ujmowania. Warto jednak od razu zwrócić uwagę na to, iż na problematykę czasu składają się zjawiska w pewnym zakresie powszechne i uniwersalne, w pewnym zaś - kulturowo i społecznie zróżnicowane i zmienne. Jak się wskazuje, kategoria czasu należy do najbardziej podstawowych pojęć, za których pomocą ludzie postrzegają rzeczywistość; pojęcie czasu należy do zestawu uniwersalnych pojęć, używanych przez ludzi dla zrozumienia świata i społeczeństwa1. Czas jest nieuchronnym

1 J. Miodleton, Introduction, [w:] J. Middleton (ed.) , Myth and Cosmos. Readings in Mythology and Symbolism. Garden City, New York 1967, s. IX.